Tetsuya Maruyama: verruiming/vernauwing

Met Focus: Tetsuya Maruyama zet IFFR 2026 het werk van de in Rio de Janeiro gevestigde Japanse multidisciplinaire kunstenaar in de schijnwerpers. IFFR-programmeur Cristina Kolozsváry-Kiss werpt een diepgaande blik op Maruyama’s achtergrond en zijn benadering van cinema.

Het oeuvre van Tetsuya Maruyama (Yokohama, 1983) bevindt zich op het grensgebied van praktijken, esthetiek, culturen en ruimtes. Wat zijn werk verenigt, is de drive om met minimale middelen het maximale te bereiken – wat leidt tot een flexibele, vindingrijke, praktische en slimme benadering voor het maken van kunst en film. Deze extreme zuinigheid maakt het lastig om zijn werk te beschrijven: het zijn niet alleen de beperkte materialen die leiden tot resultaat, maar ook de nadruk op ruimte en tijd die vraagt om aanwezigheid op een specifiek moment. Zelfs werk dat bestaat uit geschreven tekst of mixtapes met gevonden geluid moet gezamenlijk worden ervaren, waarbij Maruyama er vaak naar streeft een cinematografisch moment te verruimen, terwijl hij daarentegen de cinematografische ruimte verkleint. 

Deze verruiming en vernauwing kent meestal een alledaags uitgangspunt, maar voordat ik uitleg wat ik bedoel en hoe hij dat doet, deel ik graag wat biografische info. Maruyama is Japans, maar woont met zijn gezin in Rio de Janeiro. Wat voor hem alledaags is, is voor de gemiddelde bioscoopbezoeker in Rotterdam in hartje winter al snel exotisch en indrukwekkend. Houd dat in gedachten als palmbomen en strandscènes voorbijkomen op flikkerend celluloid, zoals in zijn experiment met een gaatjescamera in Q&A, of in Gira 2, waarvoor hij twee Super 8-camera’s aan de trappers van een fiets monteerde om langs de kust te fietsen. Voor hem zijn dit gewone plekken en ritjes – niet anders dan mijn vaste fietstocht naar Amsterdam Centraal, hoewel de mensen die hij tegenkomt een stuk schaarser gekleed zijn. 

Maruyama’s achtergrond in de architectuur is ook van belang. Hij studeerde aan de University of Buffalo en ging later aan de slag als architect in Portugal, Japan, Haïti en Brazilië. Die invloed zien we duidelijk terug in werk als Corredor, een opname van één take van een gang, waarin de Japanner die vaak vergeten maar functioneel essentiële ruimte in gebouwen onderzoekt. Ook in zijn performance One more performance that unfolds a space is dit zichtbaar. Hierin analyseert Maruyama de cinematografische ruimte zonder geprojecteerd beeld. In zijn film Shashin no Ma combineert hij een destillatie van ruimte met de analyse van tijd, waarbij 間 (MA) staat voor een Japans esthetisch concept dat zich laat vertalen als ruimte, pauze of interval, maar wat lastig uit te drukken is in het Nederlands. De film (en het concept) onderzoekt het idee van leegheid als een visueel concept, maar ook als concept van ruimte en tijd.

Deze reductionistische benadering van cinema beperkt zich in Maruyama’s werk niet tot ruimte en tijd, maar past hij ook toe op zijn daadwerkelijke filmproductie. Op veel plekken in het globale zuiden wordt de toegang tot materiaal en apparatuur geplaagd door financiële beperkingen en andere obstakels. Uiteraard vraagt dit om een zuinigere aanpak bij het maken van beeldmateriaal. Maruyama ziet het als een kans en zet die beperkingen in om zijn creatieve doelen te bereiken. De kunstenaar werkt regelmatig met Super 8 – het kleine formaat is vanwege bovengenoemde redenen vrij populair onder Braziliaanse filmmakers – maar staat ook bekend vanwege zijn werk zonder camera, zoals ANTFILM, waarbij het lichaam van een dode mier geplaatst wordt in een brandgat in een enkel frame van elke 24. Ook maakte hij L.O.V.E.S.O.N.G, waarvoor hij een gevonden Super 8-cassette met beelden van een Joodse bruiloft zodanig bleekte, dat het materiaal onherkenbaar is. 

Untitled (three moons) is expanded cinema op groter formaat (16 mm). Hiervoor laat Maruyama licht door bollen schijnen op zwarte filmleader, om zo de onvolkomenheden van de projector te laten zien. De performance Situation-Cinema is nog spartaanser: hierin geeft hij het publiek instructies om cinema in zo’n ruime zin van het woord te maken, dat de hele kijkervaring verdwijnt. De vraag wat film is, beantwoordt hij met alledaagse zaken als een lantaarnpaal. Voor Third Mountain gebruikt Maruyama gevonden 35mm-dia’s uit de archieven van een mijnbouwbedrijf als onderdeel van een doorlopend onderzoek naar de esthetiek en impact van mijnbouwlocaties. Ook de expanded cinema-performance Pedra e Montanha valt onder dit onderzoek. De show is onderdeel van IFFR’s Art Directions sound//vision-programma en gebruikt deze 35mm-dia’s in een performance met meerdere projectoren, onder live begeleiding van geluidsartiest Robert Kroos. 

Al deze werken kenmerken zich door een zeer uitvoerige en creatieve aanpak van het filmmaken – van gevonden materiaal tot werk gemaakt zonder camera. In zijn eigentijdse, structuralistische verkenningen van single channel celluloid en expanded cinema reduceert Maruyama film altijd tot de meest elementaire componenten, waarbij hij de begrippen schouwspel en toeschouwerschap – lange tijd beschouwd als vanzelfsprekend – op losse schroeven zet. Tegelijkertijd ontmantelt hij de cinema tot kleine deeltjes; fragmenten van het geheel die apart onderzocht moeten worden, voordat alles weer één kan worden. En daarmee keren we terug naar het idee van het alledaagse, wat niet alleen van toepassing is op het materiaal dat hij gebruikt en de ruimtes die hij vastlegt, maar ook op de manier waarop hij ons uitnodigt om cinematografische ruimtes te verkennen en het cinematografische te ontdekken in de ruimtes die we elke dag innemen, meestal onbewust. Het is dus zeer toepasselijk dat ik via Maruyama terechtkom bij een uitspraak van Anthony McCall, gedaan in de context van McCalls baanbrekende filmloze film Long Film for Ambient Light (1975): “Het is net alsof het maken van de film je uit de film leidde.” 

Naast filmmaken is Maruyama ook actief als curator, waarbij hij met name tours programmeert van Braziliaanse filmmakers in de VS, Latijns-Amerika en Japan. Hij is een fel pleitbezorger van het belang van gedeelde bioscoopruimtes en -ervaringen. Dat is ook waarom het moeilijk is om zijn werk te zien of zelfs maar te kennen als hij niet hoogstpersoonlijk met een stapel filmblikken onder zijn arm jouw stad of regio bezoekt. IFFR is dan ook ontzettend blij dat Maruyama ons trakteert op twee filmprogramma’s en een performance die slechts één keer plaatsvindt, en die in elke andere zaal tot iets anders zal transformeren – of het nu gaat om een bioscoop of een galerie – en meebeweegt met een publiek dat dit moment van verstilde tijd deelt.

– door Cristina Kolozsváry-Kiss