Marwan Hamed: Meester van de genrecinema

Van mysterie-thrillers, corruptie-drama’s en epische crime-films, tot historische saga’s en het biopic-genre, Marwan Hamed heeft zich bewezen als een meester in het combineren van grootse emoties, verbluffende mise-en-scène en adembenemend acteerwerk in zijn films. IFFR is dan ook zeer trots om zijn werk van de afgelopen twintig jaar in het eerste Europese retrospectief te vertonen.

Het begint bij Egypte – een land met een grootse geschiedenis dat de mensheid veel heeft gebracht. Meer recentelijk: het land van modernistische geleerden als Taha Hussein (bekend van zijn literaire kritieken van pre-islamitische poëzie), Nagieb Mahfoez (winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur 1988) en de fantastische muziek van zangeres Oum Kalthoum. Egypte bood altijd al een vruchtbare omgeving waarin kunst goed gedijt, en de Egyptische cinema was vanaf het begin een succesvolle nationale industrie, gebaseerd op een economisch distributiemodel voor de Arabische wereld. De populaire films van Marwan Hamed – vrijwel onontkoombaar in Egypte – moeten dan ook worden gezien tegen de achtergrond van een bijna honderd jaar lange filmgeschiedenis.

Tijdens het gouden tijdperk van de Egyptische film (van midden jaren dertig tot in de jaren vijftig) liep alleen Hollywood op de Egyptische industrie voor. Men maakte vooral genrefilms: melodrama’s, kluchten, musicals en liefdesverhalen over bedoeïenen. Hameds werk staat in deze traditie, maar door op behendige wijze verschillende genres te verkennen en vermengen, weet hij die te transformeren tot een grootsere cinema-ervaring vol emotie. Door de combinatie van uitstekende cinematografische vaardigheden en meesterlijke vertelkunst, hebben zijn films een uniek talent om de aandacht van de kijker vast te houden. Ook onderdeel van zijn stijl: geweldig acteerwerk.

Voor The Yacoubian Building (2006), zijn eerste speelfilm, vermengde Hamed op geslaagde wijze melodrama met realisme, wat leidde tot zijn tot op heden meest politieke film. Met de verbeelding van homoseksualiteit, Islamitisch fundamentalisme en corruptie bij de overheid, luidde hij het einde van een tijdperk in. De film volgt de bewoners van een gebouw in het hart van Caïro; een microkosmos van het sociale weefsel van een corrupte stad in verval onder het regime van Mubarak. Hamed werkt voor zijn films vanaf het begin met grote Egyptische sterren en de regisseur heeft goede herinneringen aan de samenwerking met legendes als Adel Imam.

 

Wat betreft stijl ziet de kijker in de film misschien echo’s van de theatrale benadering van de klassieke cinema. De film is gebaseerd op de gelijknamige, profetische roman van Alaa Al-Aswany. De roman werd tot script herschreven door Hameds vader, scenarioschrijver Wahid Hamed: tot op de dag van vandaag een bron van inspiratie als schrijver en denker. 

Hameds tweede film, Ibrahim Labyad, was een grote verrassing voor het publiek. Het werd een zelfverzekerd, zeer emotioneel misdaad-melodrama dat overloopt van de actie. In zijn geweldige rol als genadeloze gangster koppelt Ahmed El Sakka ongekende wreedheid aan adembenemende romantiek. In de film – die soms doet denken aan het werk van Scorcese – vervolgt Hamed zijn verkenning van het sociale weefsel van de stad. Hij daalt aanzienlijk verder af in de onderwereld en zet de spotlight op personages die lijken te zijn voortgekomen uit onvoorstelbaar gewelddadige nachtmerries. Ibrahim Labyad werd bij de release afgebrand door pers en publiek vanwege overmatig geweld en godslastering, maar vond later waardering als cultfilm. De passie in de film doet denken aan de Cinema Terzo. In dat genre verbeeldde de populaire acteur Farid Shawki (Negmat Terzo, ‘De Koning van de Terzo’) als macho actieheld uit de lagere klasse de droom van de massa om de rijke, machtige elite te verslaan.

De film is radicaal anders dan The Yacoubian Building, maar is daarmee kenmerkend voor Hameds onophoudelijke zoektocht naar nieuwe genres; een honger die typerend voor de regisseur blijkt te zijn. Het is een benadering die de filmmaker ontwikkelde tijdens zijn studie aan het Higher Institute of Cinema. Daar studeerde hij onder mentor Khairy Beshara, een legendarische regisseur die van grote invloed was op zijn werk. Het was in die tijd dat Hamed leerde zich “open te stellen en zijn geest vrij te laten, op zoek naar de emotie.”

Hoe verbeeld je een personage dat geplaagd wordt door trauma’s en schuld vanwege de door hem veroorzaakte dood van zijn vrouw en dochter, en maak je zo iemand tegelijk herkenbaar? Een vraag die alles te maken heeft met op zoek gaan naar de emotie. Een vraag ook, die Hameds gedachten beheerste toen hij, enigszins verrast, de hallucinogene wereld ontdekte van succesroman The Blue Elephant van Ahmed Mourad. De twee begonnen al snel aan een blijvende samenwerking en met The Blue Elephant (2014) gaf Hamed alweer blijk van een bijna magisch vermogen om zonder omzien te vertrekken naar nieuwe bestemmingen. De film verweeft op een knappe manier de psychologische film noir met de bovennatuurlijke thriller en het moordmysterie. Met de opbouw van de spanning tussen werkelijkheid, mythologie en fantasie wordt de kern van de roman naar het witte doek vertaald. In het spectaculaire vervolg The Blue Elephant 2 (2019) lijkt Dr. Yehia, de charmante maar getroebleerde psychotherapeut, aanvankelijk kalm en stabiel. Het is een film met meer actie en special effects, waarin Hamed het horrorgenre verder verkent.

In The Originals (2017) geeft de filmmaker blijk van een andere, tot dan toe verborgen, kracht: een aanleg voor eigenzinnigheid, ironie en zwarte humor. De film is een verkenning van de toekomst van onze maatschappij en de toenemende wreedheid van de wereld van zakendeals en massasurveillance. Bovenal is het satirische The Originals doortrokken van maatschappijkritiek. Het grootse Egypte van vroeger (een hint naar een mogelijke redding?) zien we visueel terug in patronen waarin zowel moderne als oude symbolen botsen en samenvloeien. 

Diamond Dust (2018) is een terugkeer naar het moordmysterie met een vleugje noir, maar kent ook nieuwe thema’s: geweld tussen generaties in een bekend middenklassemilieu en het uitblijven van gerechtigheid, waardoor de hoofdpersoon uiteindelijk het recht in eigen handen neemt. Het is opnieuw een ademloze thriller van Hamed, inclusief geheime netwerken en gevaarlijke substanties. Wat betreft dramaturgie is het verhaal van Diamond Dust ruwweg gebaseerd op een klassiek vader-zoon motief uit het Arabische drama, waarbij de dood van de vader staat voor het einde van gerechtigheid, of de geboorte van het narratief. 

Hamed is zich ervan bewust dat, met het verstrijken van de tijd, het lastiger kan worden om een jong publiek te bereiken. De filmmaker betwijfelt of nieuwe generaties in het huidige Egypte voldoende historisch besef hebben. In de wetenschap dat het land in een eeuw enorm veranderd is, wordt geschiedenis een belangrijk thema. Met het antikoloniale historische Kira & El Gin (2022) neemt Hamed ons mee naar onontgonnen gebied. Het is een levenslustige film die de essentie van de sterke personages goed verbeeldt, en een diep menselijk portret schetst van hun individuele worstelingen en het hogere doel dat hen verenigt. 

Hamed heeft veel plezier in het opnieuw uitvinden van de vorm en trekt daar zijn lessen uit; maar bovenal blijven uitstekend verbeelde, buitengewone personages centraal staan in zijn films. De filmmaker heeft een bijzonder talent om bij de kijker emoties op te roepen met geweldige settingen en storytelling, gekoppeld aan boeiend acteerwerk. Hij doet dat opnieuw in zijn meest recente film El Sett, een biopic over de legendarische zangeres Oum Kalthoum. Dat is geen sinecure: in Egypte, de bredere Arabische wereld en ver daarbuiten is het een enorme uitdaging om dit onderwerp te kneden tot een geslaagde speelfilm over het leven van de legende die ook wel “de vierde piramide van Egypte” wordt genoemd. Na de ontdekking van El Sett werd duidelijk dat het hoog tijd is om het werk van Hamed op IFFR in de spotlight te zetten.

– door Delly Shirazi

Voetnoten
1. In het verleden waren bioscopen een weerslag van de maatschappelijke hiërarchie, met een eerste, tweede en derde klas. Cinema Terzo, de derde klas, werd gekenmerkt door andere programmering, apparatuur en prijzen.
2. Khairy Beshara staat onder meer bekend vanwege zijn inzet om in de jaren 80 opnieuw vorm te geven aan het realisme.
3. Arab & African Filmmaking, Lizbeth Malkmus en Roy Armes, p. 110.