Art Directions: een constellatie van bewegend beeld
Dertig jaar geleden sloeg IFFR een nieuwe richting in met een programma gebaseerd op nieuwsgierigheid, in plaats van format: Exploding Cinema. Met de lancering van dit programma, in 1996, stelde het festival een vraag die nog altijd relevant is: wat kan cinema zijn buiten de muren van de filmzaal?
Het programma ontstond in een periode waarin digitale technologieën de culturele sfeer betraden en optimisme en verstoring met zich meebrachten. Zo werd het programma een proeftuin voor werk dat zich bewoog tussen film, visuele kunst, geluid, performance en nieuwe media. Deze nieuwsgierige inslag ontwikkelde zich in de afgelopen drie decennia in Cinema without Walls en Frameworks, om uiteindelijk de basis te vormen van wat inmiddels Art Directions is: geen programma dat los staat van de cinema, maar een ruimte waarin cinema voortdurend kan worden onderzocht, verruimd en opnieuw vormgegeven.
In 2026 bouwt Art Directions voort op deze achtergrond, terwijl die tegelijk stevig wordt verankerd in het heden. In plaats van een nostalgische blik op eerdere experimenten, ziet het programma de geschiedenis als levende grondstof; als hulpmiddel om in te zetten in reactie op hedendaagse problemen. Dit jaar is cinema in Art Directions een multidimensionaal instrument: het is een middel om te onderzoeken, verbinden en transformeren in de vorm van installaties, immersieve media, sound//vision-werk en liveoptredens. Dit zijn geen op zichzelf staande formats, integendeel: ze vormen een samenstelling van cinematografische praktijken die weergeven hoe storytelling verandert.
In deze constellatie speelt cinema verschillende rollen. Er is werk dat gericht is op de lichamelijke en emotionele ervaring, waarbij de ontlading plaatsvindt zonder toelichting. Andere makers focussen op de geschiedenis, en gebruiken persoonlijk en historisch materiaal dat bepalend is voor ons heden. In andere projecten is film een middel om uitdrukking te geven aan de innerlijke wereld, of is het een oproep tot bewustzijn die kijkers confronteert met politieke, maatschappelijke of ecologische feiten. Deze methodes kenmerken zich niet door een gezamenlijk thema, maar door de inzet van cinema als actief onderzoeksproces.
Een aantal werken benadert herinneringen en storytelling aan de hand van verschillende perspectieven, om te onderzoeken wat er gebeurt als cinema de menselijke blik loslaat. Zo vertelt If You See a Cat een verhaal vanuit het perspectief van een kat. De blik van een dier wordt zo een lens waardoor verlies, geestesziekte en gedwongen opsluiting indirect, maar met zorg en intimiteit worden bekeken. Ook het perspectief van The Great Escape, waarbij het publiek wordt uitgenodigd de wereld te bezien door de ogen van een ontsnappende kamerplant, zorgt voor vervreemding. Beide werken gebruiken immersie om ons waarnemend vermogen voorzichtig te ontregelen, waarbij het empathisch vermogen van cinema wordt verruimd door een andere invulling te geven aan hoe en vanuit welk gezichtspunt een verhaal wordt verteld.
In de samenstelling zien we ook hoe kunstenaars archieven inzetten als levend materiaal, in plaats van statische administratie. In It’s Too Cold for the Spirits to Live Here herinterpreteert Tosca Schift een koloniale reis uit 1958 met behulp van een in koekblikken bewaard familiearchief. In de installatie Café Kuba: Who Dared to Awaken the Dead Memory presenteert David Shongo Kinshasa als een stad waar onopgeloste kwesties uit het verleden hun schaduw blijven vooruitwerpen in de publieke ruimte, ook als nieuwe vormen van verzet en creativiteit zich aandienen. De werken zien de collectieve herinnering allebei als een concept dat voortdurend opnieuw wordt vormgegeven door middel van beelden, voorwerpen en stemmen.
Verschillende kunstenaars benaderen machines niet als dystopische bedreiging, maar als creatieve partner. Voor Alterity, dat zowel als performance en als installatie in Brutus is te zien, gaat Jacco Gardner, gebruikmakend van de zeldzame software Trip-a-Tron (ontwikkeld door de gamingpionier Jeff Minter), in gesprek met zijn Macintosh-setup. De computer wordt zo een onvoorspelbare samenwerkingspartner. Daniel Ernst creëert met het immersieve The Great Orator een gedeeld bewustzijn waarbij een AI-gegenereerd verhaal in realtime meebeweegt met de bezoeker. In Echoes Between Seeing #3 combineert Nan Wang 16mm-film met AI-processen. Dit resulteert in landschappen die het midden houden tussen verslaglegging en hallucinatie, waarmee twijfel wordt gezaaid over schrijverschap en zeggenschap.
Een ander urgent thema is de ecologische crisis en de toestand van het antropoceen.
In Krakatoa bekijkt Carlos Casas onze huidige zorgen over het klimaat aan de hand van de uitbarsting van de vulkaan in 1883. Het werk is zowel film en installatie als live performance – waarbij het geluid een fysieke kracht wordt die we ervaren met ons lichaam. In The World Came Flooding In is de ineenstorting van het klimaat geen spektakel, maar een ervaring waarvan we de nasleep meebeleven. Het is een immersief project waarbij interieurs opnieuw zijn vormgegeven, zodat we ervaren hoe overstromingen onze herinneringen en onze identiteit, maar ook de ruimte om ons heen opnieuw vormen. Duidelijk wordt dat extreem weer geen uitzondering is, maar een terugkerend fenomeen. Hydrotopia maakt met de langzame ontbinding van een bevroren lichaam ecologische verandering tastbaar, en wijst ons op vergankelijkheid en het niet-zijn. Samen kijken deze werken naar de milieucrisis door een lens van kracht, verandering en restanten, waarbij de focus wordt verlegd van de ramp zelf naar wat overblijft.
In het programma wordt cinema steeds lichamelijker. Zo drukt Cinzia Nistico menselijke huid en haren direct in de filmemulsie van DISINCARNATE, waarbij ze zich afvraagt of een fragment een vorm van leven aan kan nemen. Jana Stalleins VR-docufictie After the Game maakt structureel geweld tastbaar door bezoekers te plaatsen tussen bezittingen die door vluchtelingen zijn achtergelaten bij pogingen om via Bosnië de EU binnen te komen. Cycle gebruikt de lichamelijke ervaring in een virtuele omgeving, en herinnert ons aan de cyclische aard van het bestaan door het perspectief van observatie naar gevoel te verleggen.
Art Directions maakt korte metten met architectonische grenzen in de cinema. In de installatie 3 Scenes from a Marriage van kunstenaarsduo Leopold Emmen (Nanouk Leopold en Daan Emmen) veranderen meubilair en muren in drempels in een niet-lineaire cinematografische ruimte, waarmee tijd en intimiteit fysiek navigeerbaar worden. In Silvia Gatti’s Preludio wordt de ruimte zelf een intern landschap waarin sculpturale elementen, samen met beeld en geluid, het verhaal transformeren tot een gevoelsbeleving waarbij herinneringen en emotie bovendrijven en taal overstijgen. Deze beweging naar buiten houdt niet op bij de muren van Katoenhuis. Net als voorgaande jaren biedt Katoenhuis onderdak aan de meeste installaties en alle immersieve projecten, maar in 2026 neemt een aantal werken ook plaats in de stad zelf, waarbij openbare en institutionele ruimtes worden ingezet als cinematografische instrumenten.
Met Raftsmen and Canoeists wordt cinema onderdeel van het alledaagse leven van Rotterdam Centraal Station. In samenwerking met Museum Boijmans van Beuningen wordt de short getoond in de Kijkmodule op het station. Op een plek die wordt gekenmerkt door doorgang en tijdelijkheid, verstoort het werk die dagelijkse beweging met een moment van aandacht. Zo is film noch bestemming, noch schouwspel, maar een ontmoeting in het voorbijgaan die de afstand tussen cinematografische en daadwerkelijke tijd laat verdwijnen. Bij het nieuwe kunstmuseum voor migratie Fenix is My Sweet Elora te zien op Plein, een openbaar plein gevormd door gelaagde verhalen van vertrek, terugkeer en ontheemding. Het intieme gebruik van persoonlijke archieven past goed bij een plek waar privéverhalen en gezamenlijke reizen samenkomen. Homecoming is te zien in Nieuwe Instituut en onderzoekt technologie, ecologie en vervreemding in een architectonische context die gewijd is aan design en de toekomst. Zo wordt cinema eerder een kritische bespiegeling dan een illustratie.
In het verruimde speelveld dat Art Directions biedt spelen immersieve media in allerlei vormen een centrale rol. Virtual reality, immersieve installaties, interactieve omgevingen en generatieve systemen bieden mogelijkheden tot het vertellen van verhalen die net zo relevant zijn als klassiekere cinematografische formats. In 2026 lanceert IFFR Lightroom, een nieuw platform voor immersieve storytelling voor de filmindustrie. Lightroom biedt in Katoenhuis en in nauwe samenspraak met het Art Directions-programma in één enkele ruimte onderdak aan XR-, VR- en interactieve projecten die eerder gepresenteerd werden onder de paraplu van CineMart en Darkroom. IFFR neemt daarmee een plek in als een festival waar deze opkomende formats niet alleen worden gepresenteerd, maar worden gevormd, én kritisch worden onderzocht. Zo ook op het symposium Reality Check: Lightroom. Net als bij Exploding Cinema dertig jaar geleden, bevinden kunstenaars en publiek zich op onbekend terrein, waarbij de regels van het medium nog in ontwikkeling zijn.
Dat is waarom Art Directions juist nu een cruciale plek is waar cinema op adem kan komen. Een plek waar de cinema kan rusten, zich uitrekken en zijn grenzen kan verkennen, zonder de druk om direct met een antwoord te komen. Deze samenstelling biedt geen eenduidige route, maar nodigt het publiek uit om zelf verbanden te leggen tussen werken, ruimtes en ideeën – en niet alleen te kijken, maar ook te luisteren, te reflecteren en een actieve rol in te nemen. Drie decennia na de eerste explosie is het cruciale verlangen onveranderd: om open te staan voor wat cinema vermag te zijn, juist op het moment waarop het de bekende kaders achter zich laat.
– door Eva Langerak
