Sublieme vaagheid en gestoordheid

IFFR KINO #7 draaide volledig rond David Lynch. De kenners zullen weten dat David Lynch vooral bekend staat om zijn surrealistische cinema. You either love it or hate it. Deze avond werden de documentaire David Lynch: The Art Life (2016) en de klassieker LostHighway (1997) getoond. In zekere zin gaan beide films over het creëren van een nieuwe of eigen wereld. “I can imagine a whole world that doesn’t exist.” (Nguyen, Neergaard-Holm & Barnes, 2016). De quote says it all. Een bijzondere man met minstens even bijzondere films op zijn naam. Maar hoe beleeft de bezoeker van IFFR KINO #7 deze doublebill? Wat doet David Lynch met je?

Filmjournalist en programmeur Kaj van Zoelen leidde de avond in. Hij vertelde over de eerste keer dat hij Lost Highway (1997) als 17-jarige in de bioscoop zag en de zaal verliet met een gevoel dat het best omschreven kan worden als: What The Fuck. Waarschijnlijk omschrijven deze drie woorden de reactie van de gemiddelde kijker van deze film. David Lynch laat je vooral verward achter. Tegelijkertijd omschrijft Kaj van Zoelen deze ervaring als een ware eyeopener. Zo kun je dus ook films maken. Films met geheimen. Surrealistische films zonder lineariteit. “Lost Highway is van een sublieme vaagheid en gestoordheid.”

Droomlogica

Hij wil dan ook zo min mogelijk verklappen over de film om de bezoekers er zo onvoorbereidmogelijk in te laten gaan. Want dat is volgens hem de beste manier om David Lynch te ervaren. In deze context spreekt hij over het volgen van de zogenaamde droomlogica. In dromen kunnen personages, locaties en handelingen zomaar overvloeien in compleet iets anders en dit lijkt volstrekt logisch, tot het moment dat je wakker wordt. Volgens Kaj moeten we de droomlogica accepteren, om de films van David Lynch te kunnen begrijpen. Voor zover dit mogelijk is. Uitleg is naar Kaj zijn mening altijd ontoereikend, dus deze geeft hij ook niet. Daarentegen quote hij David Lynch: “Het leven is sowieso niet helemaal te begrijpen, dus waarom zouden films dat wel moeten zijn?” Amen.

Double bill

In David Lynch: The Art Life (2016) wordt een portret geschetst van David Lynch als kunstenaar, nog voordat hij films begon te maken. Je ziet een man die zich mensen, ruimtes en gesprekken herinnert en die altijd nadenkt over de verhoudingen tussen deze elementen. Wat is het verhaal achter een persoon? Hoe komt diegene hier terecht? Identiteit en vergankelijkheid zijn opvallend terugkerende elementen in zijn werk. Lost Highway (1997) toont een niet-lineair verhaal waarin identiteit verwisselbaar is, vol mysterieuze karakters met een duister randje en een allesoverheersende vervreemding. Alle ingrediënten voor een What The Fuck-ervaring zoals Kaj die eerder omschreef. Als toeschouwer moet je de wetten van de logica loslaten en je door het gebeuren laten overweldigen. Of de hierboven genoemde droomlogica volgen. Alhoewel David Lynch ons eerder nachtmerries toont die onder de oppervlakte van mooie dromen schuilgaan. Hij confronteert ons met de duisternis die huist in wat een gelukkige wereld lijkt.

20 jaar later

Hoe ervaren toeschouwers deze psychologische thriller? In de volle zaal zitten zowel mensen die de film voor de 2e of 3e keer zien, als mensen die vanavond worden ontgroend op David Lynch-gebied. Blijkbaar behoudt de hallucinante film zijn aantrekkingskracht door de jaren heen. “De laatste keer dat ik Lost Highway zag, snapte ik er eigenlijk helemaal niks van. Op het moment dat ik dacht grip te hebben op de film, was ik het alweer kwijt”, vertelt een bezoeker. Ondertussen is het 20 jaar geleden dat Lost Highway (1997) uitkwam. Destijds vonden veel recensenten de plot te obscuur of zelfs zinloos in zijn geheel. Daarentegen was er wel veel lof voor de visuele esthetiek van de film en het uitmuntende acteerwerk. Op welke waarde schatten we deze film anno 2017? Het valt op tijdens de film dat het acteerwerk soms als overacting wordt ervaren. Bij scènes die gruwelijk moeten zijn, kunnen verschillende bezoekers een gniffel niet onderdrukken. Toch behoudt de film zijn onheilspellende karakter en blijft beklijvend.

Mysterie

Wat is het nu dat David Lynch met je doet? Wat is het dat zijn film na 20 jaar nog steeds een volle zaal trekt? Het blijkt lastig om hier een eenduidig antwoord op te formuleren. Hoe geef je woorden aan iets dat je niet begrijpt? Dat niet bedoeld is om te begrijpen? Eén ding is zeker, David Lynch maakt het mysterieuze voelbaar. Hij doet beroep op een manier van kijken en ervaren die voorbijgaat aan de logica van het alledaagse. Je moet een zekere controle los kunnen laten om zijn films te ondergaan, door het mysterie toe te laten en de droomlogica volledig te accepteren. Het begrijpen lijkt hem bij David Lynch juist in het niet-begrijpen te zitten. Misschien is het deze contradictie die maakt dat Lost Highway (1997) zijn aantrekkingskracht behoudt. Of ga je de film beter snappen naarmate je hem vaker ziet? “Nee, de vaagheid blijft”, aldus een aanwezige.

Tijdloos

Dat David Lynch iets aanspreekt wat tijdloos is, wordt nog eens bevestigd door het succes van zijn nieuwste cultserie Twin Peaks (2016) in samenwerking met regisseur Mark Frost. Twin Peaks (2016) beweegt zich volgens Kaj in eenzelfde universum als Lost Highway (1997). David Lynch heeft aangegeven dat dit zijn laatste project is. Dus wie er na deze avond van 4 uur David Lynch nog geen genoeg van heeft, kan altijd nog Twin Peaks (2016) gaan bingewatchen.

(Verwijzing: Nguyen, J., Neergaard-Holm, O., & Barnes, R. (2016). David Lynch: The Art Life [Duck Diver Films]. US.)

Lees meer

IFFR KINO #7: David Lynch Double Bill