Laveren tussen droom en werkelijkheid

 “There are so many aspects to what language and art can do for making us feel at home.” 
Toni Morrison in The Foreigner’s Home

Dit pleidooi van schrijver en Nobelprijswinnaar Toni Morrison geldt ook voor de filmkunst. We zien het terug in Jake Meginsky’s en Neil Youngs poëtisch visuele gedicht over de legendarische Amerikaanse free-jazz drummer Milford Graves (Milford Graves Full Mantis), of in Ousmane William Mbaye’s documentaire (Kemtiyu, Cheikh Anta) over de miskende Afrikaanse wetenschapper Cheikh Anta Diop die op zijn twaalfde een methode ontwikkelde om alle Afrikaanse talen te kunnen vertalen, of in de videoclips van de Nigeriaanse Afrobeat-regisseur Clarence Peters.

Na het Black Rebels-programma uit 2017, volgt Pan-African Cinema Today (PACT) het spoor terug naar de bron: Afrika. PACT is het thuis van de Afrikaanse cinema en Afrikaanse diaspora in cinema, met speelfilms, documentaires, kortefilmprogramma’s, VR, talks en een workshop.

Pan-Afrika en panafrikanisme
“Herinnering is het wapen van zwarte mensen”, zei filmmaker Haile Gerima. De verbinding tussen het Afrikaanse continent en de diaspora wordt aangeduid met de term pan-Afrika. In de Afrikaanse diaspora, ontstaan door de trans-Atlantische handel in Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen verspreid over Europa, de Caraïben en Noord- en Zuid-Amerika, zijn de Afrikaanse wortels nooit doorgesneden. De iconische film Sankofa (1993) van festivalgast Haile Gerima haalt deze geschiedenis terug met een filmische intensiteit die net zo krachtig is als het statement dat hij wil maken.

De invloedrijke visionaire beweging die hieruit voortvloeide komt ruim aan bod in het PACT-programma: het panafrikanisme, een beweging gevoed door gelijktijdige ontwikkelingen in Afrika en zijn diaspora. De dekolonisatie van Afrikaanse natiestaten en de opkomst van zwart bewustzijn in de Afrikaanse diaspora, werden beiden teweeggebracht door de drang naar vrijheid. Geen film markeert deze episode in de (film)geschiedenis beter dan Black Girl (1966) van Ousmane Sembène, de vader van de Afrikaanse cinema.

De werkelijkheid achter de droom
“And we could hear little children six years old and old people eighty and ninety years old walking the streets of Accra crying: ‘Freedom! Freedom!/ […] And I could hear that old Negro spiritual once more crying out: ‘Free at last, free at last, Great God Almighty, I’m free at last.’”
Martin Luther King jr.

Dit fragment uit ‘The Birth of a Nation’, een speech die King zes jaar voor ‘I Have a Dream’ hield, illustreert de impact van het panafrikanisme. King, net teruggekeerd uit de Ghanese hoofdstad, was getuige geweest van hoe Kwame Nkrumah de eerste president werd van een onafhankelijk Afrikaans land. Een ervaring die diepe indruk maakte op zijn denken over de vrijheidsstrijd: zijn droom kwam daar dichterbij dan ooit.  

Dat dit niet alleen voor King gold, maar voor vele anderen komt gedetailleerd aan bod in de documentaire van Shirikiana Aina: Footprints of Pan Africanism, maar de impact ervan is door het hele PACT-programma te vinden. W.E.B. Du Bois, geestelijk vader van het panafrikanisme, is een van de geportretteerden in de Pan-African Cinema Lounge, de installatie in V2_ van de Britse curator June Givanni. Het Smithsonian National Museum of African American History and Culture in Washington stelde speciaal voor PACT een programma samen met de titel The Color Line: African American Agency in Cultural Representation, verwijzend naar een citaat van Du Bois: “the problem of the twentieth century is the problem of the color line”. Het museum vertoont nieuwe aanwinsten zoals Ava DuVernays August 28th, maar ook uniek materiaal uit hun collectie, waaronder werk over Malcolm X, de man die in tegenstelling tot King niet sprak over de droom, maar de nachtmerrie beschreef.

Droom om zeep geholpen
Die nachtmerrie wordt in vele films belicht, zoals in Raoul Pecks speelfilm Lumumba, een politieke thriller over de moord op de Congolese Patrice Lumumba. Maar het meest kernachtig is het samengevat in Footprints of Pan Africanism middels een opsomming van vermoorde pan-Afrikanisten, onder wie zowel Martin Luther King als Malcolm X die een jaar voor zijn dood Nkrumah in Ghana had bezocht en bevlogen en optimistisch terugkeerde naar de Verenigde Staten.

Andere factoren die de Afrikaanse droom om zeep hielpen, zijn samengevat in twee films: Gillo Pontecorvo’s Queimada met Marlon Brando in de hoofdrol, en Milo Rau’s The Congo Tribunal, die de nachtmerrie van het hedendaagse Congo zorgvuldig analyseert. Beide films laten zien wat nooit is veranderd voor vele Afrikanen: winst boven moraal en rechtvaardigheid en het feit dat de hoogste prijs nog steeds wordt betaald door de armsten.  

De kloof overbruggen
De pan-Afrikaanse vrijheidsidealen zijn echter nooit begraven en veel hedendaagse films laten dan ook zien hoe vitaal de Afrikaanse cinema is. Afrika heeft een opkomende filmindustrie die nu al de op één na grootste industrie ter wereld vormt: Nollywood. Gastcurator Nadia Denton licht in het verzamelprogramma Beyond Nollywoodeen nieuwe golf aan onafhankelijke cinema uit, een beweging die Nollywood uitdaagt op het niveau van zowel inhoud als stijl.

Een bezegeling van het verbond tussen Afrika en de diaspora is te vinden in de speciale programma’s van, en mét, The Nest Collective uit Nairobi. Naast de vertoning van hun films, waaronder Stories of Our Lives met  verhalen van LGBTQI’s in Kenia, zijn zij partner in de talkshow Bridging the Gap. Deze zes uur durende non-stop talkshow neemt je mee op reis met filmmakers en performers dwars door het verleden, het heden en de toekomst van pan-Afrika. 

Tekst: Tessa Boerman