Verdieping

Wat borrelt daar?

Van de allereerste speelfilm door een zwarte Afrikaanse maker tot de nieuwste projecten van aanstormende talenten, van archieffilms tot virtual reality: PACT zet heden, verleden en toekomst van de Afrikaanse cinema vanuit de hele wereld in de spotlights.

“Het probleem van de twintigste eeuw is het probleem van de color line” stelde de Amerikaanse socioloog en mensenrechtenactivist W.E.B. Du Bois in 1900, doelend op de verhouding tussen mensen met een lichte en een donkere huid. In de eeuw die volgde, vielen de koloniale regimes in Afrika, Azië en de Cariben en kwam in de Verenigde Staten van Amerika de burgerrechtenbeweging op. De vaak gewelddadige reactie op deze historische ontwikkelingen benadrukte treurig genoeg de noodzaak van de panafrikaanse solidariteit en emancipatiestrijd, zaken waar Du Bois een leven lang zijn intellectuele krachten aan zou wijden. 

Panafrikanisme loopt als een rode draad door de zwarte filmgeschiedenis.” – Programmeur Tessa Boerman

Rode draad
In meer dan vijftig films en evenementen laat Pan-African Cinema Today (PACT) haar licht schijnen op het gedeelde sociaal-politieke, historische en culturele erfgoed van zwarte gemeenschappen op het Afrikaanse continent en daarbuiten. Na het succes van Black Rebels afgelopen jaar wilde programmeur Tessa Boerman de geschiedenis van de Afrikaans-Amerikaanse identiteit in een groter verband plaatsen: “Panafrikanisme loopt als een rode draad door de zwarte filmgeschiedenis, maar je merkt die draad pas op wanneer je weet waar hij voor staat.”

Voor wie niet of nauwelijks bekend is met het onderwerp, geeft de documentaire Footprints of Pan-Africanism de perfecte inleiding. De film vertelt hoe Ghana, na het verwerven van de onafhankelijkheid in 1957, het vlaggenschip van het panafrikanisme werd met president Kwame Nkrumah als boegbeeld. In de jaren 50, 60 en 70 trokken mensen vanuit het hele Afrikaanse continent en de diaspora naar Ghana om de natie te helpen opbouwen, en verwelkomde Nkrumah politieke leiders en burgerrechtenactivisten als Malcolm X en Martin Luther King met wie hij een gemeenschappelijke basis wilde leggen voor de emancipatie van de zwarte bevolking wereldwijd. De installatie Pan African Cinema Lounge besteedt op verschillende schermen aandacht aan cruciale gebeurtenissen en personen – onder wie Du Bois – uit de panafrikaanse beweging. Ook de films in het compilatieprogramma Reframing History reflecteren, vaak in experimentele vorm, op de wisselwerking tussen heden en verleden. 

Thuishaven
Terwijl deze films de historische context van het panafrikanisme verhelderen, bevat de actuele output van de Afrikaanse cinema ook talloze films die op uiteenlopende manieren reflecteren op de werkelijkheid van vandaag. Bijvoorbeeld het baanbrekende Braziliaanse debuut Café com canela, een aangrijpend waargebeurd verhaal uit Zuid-Afrika (Ellen) of een romantische komedie uit Zimbabwe (Cook Off).

Maar het programma toont ook een heldhaftige cross-over tussen documentaire, theater en rechtspraak; in Das Kongo Tribunal zet de Zwitserse film- en theaterregisseur Milo Rau samen met lokale en internationale experts een onderzoekstribunaal op waar de mechanismen worden blootgelegd die ten grondslag liggen aan de genocide in de mijnregio’s van Congo.

Wat het betekent vrouw te zijn op het platteland van Kameroen wordt op ontroerende wijze verkend in Les deux visages d’une femme bamiléké. En in Who Am I?, onderdeel van het compilatieprogramma Spectrum, zijn we getuige van een fascinerend spelexperiment waarin schoolkinderen bewust worden gemaakt van discriminatie. 

De Tsjadisch-Franse regisseur Mahamat-Saleh Haroun levert met Une saison en France zijn eerste Franse speelfilm af, een film die de ervaring van illegale migranten in Frankrijk belicht. Migratie is ook een belangrijk thema in The Foreigner’s Home, waarin schrijfster Toni Morisson terugblikt op de gelijknamige expositie die ze in 2006 samenstelde voor het Louvre. Een interview bij Morrison thuis geeft samen met beelden van de tentoonstelling, die naast kunstwerken ook lezingen en performances behelsde, een beeld van haar inspirerende visie op onze wereld en op kunst als alternatieve thuishaven.

Toekomst
Wanneer we het over de Afrikaanse cinema hebben, kunnen we niet om Nollywood heen. Zeker niet nu er zulke veelbelovende ontwikkelingen plaatsvinden in het kielzog van de commerciële massaproductie waar Nigeria’s bloeiende filmindustrie op draait. Beyond Nollywood geeft een glimp van wat er in Nigeria en omstreken opborrelt: van geanimeerde horrorfantasieën tot politieke satire. In een afzonderlijk programma vertoont de Nigeriaanse videoclipmaker Clarence Peters eenmalig een selectie van zijn beste werk.

Ondertussen verkent in Nairobi een creatieve en bijzonder productieve groep filmmakers de grenzen van wat kan, zowel in vorm als in inhoud. Naast het futuristische vr-project Let This Be a Warning en een interactieve vertoning van de documentaire Tuko Macho, presenteert The Nest Collective ook de in eigen land verboden film Stories of Our Lives over de ervaringen van jonge LGBTQI’s in Kenia. Makers van The Nest Collective spelen ook een belangrijke rol in Bridging the Gap, een zes uur durende talkshow met film, muziek, discussies en kunst.

Terugblik
PACT blikt vooruit op de toekomst van de Afrikaanse cinema, maar reflecteert ook op de filmgeschiedenis van het continent. Black Girl was in 1966 de eerste Afrikaanse speelfilm van een zwarte filmmaker. Ousmane Sembène laat in deze film zien dat ook in het postkoloniale tijdperk de verhouding tussen wit en zwart nog onverminderd in het teken staat van racisme en economische ongelijkheid. De vloeiende overgang van kolonialisme naar neo-imperialisme staat ook centraal in Gillo Pontecorvo’s Queimada (1969) en Haile Gerima’s Harvest 3000 Years (1976). In zijn klassieker Sankofa (1993) keert Gerima bij dit thema terug, maar nu met de boodschap dat kennis van de geschiedenis onmisbaar is om het heden te begrijpen én te kunnen sturen. Dat geschiedenis regelmatig herijkt moet worden, bewijst Lumumba (2000). Tien jaar na zijn documentaire La mort du prophète kon Raoul Peck in deze speelfilm de resultaten verwerken van nieuw onderzoek naar de dood van de politicus die korte tijd de hoop van het Congolese volk belichaamde.

Dankzij een bijzondere samenwerking met het Smithsonian National Museum of African History and Culture wordt ook een selectie uit de unieke collectie van dit museum vertoond. Samengesteld uit onder meer televisiejournaals en de persoonlijke archieven van invloedrijke zwarte Amerikanen en verrijkt met een korte opdrachtfilm van Ava DuVernay, verschaft het compilatieprogramma The Color Line: African American Agency in Cultural Representation een reeks mogelijke antwoorden op een probleem dat meer dan een eeuw geleden werd verwoord, maar helaas nog altijd actueel is.

Photo in header: Still: The Other Dakar | Tekst: Sasja Koetsier