Verhalen

Tiger Talk #1 - Shireen Seno

Shireen Seno vraagt zich al haar hele leven af hoe het zou zijn geweest als ze niet in Japan, maar op de Filipijnen was opgegroeid. In Nervous Translation probeert zij zich daar een beeld van te vormen. Een gesprek over de Filipijnen, een leven tussen culturen en - onvermijdelijk - schoenen. 

De Filipijnen. Bij kinderen uit de jaren zeventig staat het land vooral in het geheugen gegrift dankzij de schoenen van Imelda Marcos. Drieduizend paar had de Filipijnse First Lady er. Halverwege de jaren tachtig beheerste het eilandenrijk in Azië maandenlang het nieuws, vooral vanwege de extravagante levensstijl van de familie Marcos.

Vier decennia later maakte Shireen Seno (1983) een film in de wijk Marikina in Manila. “In deze wijk werkte iedereen vroeger in schoenenfabrieken, je zou kunnen zeggen dat hier de schoenen van Imelda werden gemaakt”, vertelt Seno lachend.

Ook de moeder van Yael, de achtjarige hoofdpersoon van Nervous Translation, werkt in een schoenenfabriek. De film speelt zich af in 1988, net na de val van Marcos. De grote gebeurtenissen op de Filipijnen in deze periode zijn in de film zelden expliciet aanwezig, maar ze spelen op achtergrond steeds een rol.

Ik was zelf bijna ook gebrainwasht.” – Shireen Seno

Schoenzolen poetsen
Zo maakte Shireen Seno de geschiedenis zelf ook mee. “Ik ben geboren in Japan en daar opgegroeid. Mijn moeder werkte op een internationale school. De Filipijnen bezochten we alleen om mijn grootouders op te zoeken. Ik voelde dat er van alles speelde, maar ik begreep het niet helemaal.”

Seno werd strikt westers opgevoed. Haar ouders spraken Engels met de kinderen, het was de bedoeling dat het goed met ze zou gaan. “En dat betekende voor hen hoge cijfers op school, dan studeren in de Verenigde Staten, de Amerikaanse nationaliteit verkrijgen en een goede baan scoren”, vertelt Seno. “Er was redelijk wat druk, we moesten het beter doen dan onze ouders.”

Gevolg was dat de verlegen Shireen zich ontwikkelde tot een perfectionist. Yael is daar in Nervous Translation een spiegelbeeld van. “Zij is ook een perfectionist, tot het minutieus schoonmaken van haar schoenzolen aan toe. Je vraagt je misschien af: wie doet dat nou? Maar het is geen wilde fantasie, ik deed dat vroeger ook.”

“De Filipijnen hadden een vreemde, wat afstandelijke plek in ons leven, over het verleden werd niet gepraat. Het leven draaide heel Amerikaans om consumeren.” En het bleef westers: Seno ging studeren in Canada en haar zussen in de Verenigde Staten.

Dat Seno uiteindelijk toch op de Filipijnen terechtkwam, is te danken aan de liefde. Ze ontmoette John Torres, een Filipijnse filmmaker die in 2008 met Years When I Was a Child Outside ook al in de race was voor een Hivos Tiger Award. Sindsdien werken ze samen en nemen ze voor elkaar waar. Seno is er dit jaar niet bij op IFFR, Torres wel. Het stel verwacht begin maart hun eerste kind.

  • Still: Nervous Translation

  • Still: Nervous Translation

  • Still: Nervous Translation

Gebroken gezin
In Nervous Translation probeert Seno de sfeer van de Filipijnen in de jaren tachtig te vangen. Hoe zou het zijn geweest als haar ouders niet naar Japan waren gegaan? “We waren thuis met drie meisjes en mijn hele familie woont tegenwoordig in de VS. Toch zijn we vrij close en daarom heb ik Yael zowel karaktertrekken van mijzelf gegeven als van mijn twee zussen.”

De achtjarige Yael brengt de meeste tijd alleen thuis door, haar moeder maakt lange dagen in de fabriek, haar vader werkt in het Midden-Oosten en is alleen aanwezig op cassettebandjes die hij opstuurt. Yael draait ze onophoudelijk.

“Sinds de jaren tachtig heeft de Filipijnse overheid een speciaal programma voor landgenoten die in het buitenland werken”, vertelt Seno. “Vaak werken de mannen in de bouw en vrouwen in de huishouding of in de zorg. De overheid zegt nog altijd dat zij de drijvende krachten van onze economie zijn. Ze worden bijna als helden vereerd. In mijn film laat ik ook de keerzijde van dit beleid zien: Yael groeit op in een gebroken gezin. Dat zie je veel hier.”

Geld voor film
De onafhankelijke film groeit op de Filipijnen, doordat er meer lokaal geld is. Vaak investeren mediabedrijven in film. “Je kunt je afvragen of dat een goede zaak is. Aan de ene kant kunnen er meer films worden gemaakt, aan de andere kant hebben de mediabedrijven dan ook de rechten.”

En waar zijn de onafhankelijke films dan te zien? Bioscopen op de Filipijnen zitten meestal in ‘shopping malls’. “Daar draaien ze alleen kassuccessen”, vertelt Seno. Maar er komt verandering in: “In Manilla zijn gelukkig steeds meer kleine zalen met spannende films, maar buiten de hoofdstad is vrijwel niets.”

Groot trauma
De schaduw van de dictatuur van de familie Marcos hangt nog altijd over het land. Seno: “Ondanks het vele geweld in die tijd gaat de cultus rondom Marcos gewoon door. Onlangs werd zijn zoon bijna vicepresident. De huidige president is hard bezig de geschiedenis van de dictator op te schonen. Hij wil Marcos zelfs opnemen in het rijtje nationale helden. De terreur wordt stevig weggestopt, ik was zelf bijna ook gebrainwasht. Dat we deze geschiedenis zo makkelijk vergeten, duidt op een groot trauma.” 

Photo in header: By: Sophie van Leeuwen & Pieter-Bas van Wiechen