Verhalen

Signals: Mysterious Objects - Een inleiding door programmeur Bianca Taal

In 2014 bestaat het Hubert Bals Fonds (HBF) 25 jaar - een kwart eeuw waarin het Fonds meer dan duizend filmprojecten uit alle hoeken van de wereld heeft ondersteund. Reden voor een feestje!

Al deze films zijn niet onder één noemer te vangen: ze variëren van regelrechte klassiekers tot eigenzinnige experimenten, van internationale coproducties tot ultra lowbudgetfilms, van maatschappelijk betrokken tot omstreden, van ingehouden tot uitbundig, van aangrijpend tot feelgood.
Welke films schieten te binnen bij het denken aan 25 jaar Hubert Bals Fonds? Wellicht de meest bekroonde films, zoals Uncle Boonmee Who Recalls His Past Lives of 4 Months, 3 Weeks and 2 Days, die beide in Cannes de Gouden Palm wonnen. Of de films die overal zijn uitgebracht, zoals Grbavica, Batalla en el cielo, Who the Hell Is Juliette? en eerder dit jaar Wadjda? Of zijn het juist de 'wereldcinemaklassiekers', zoals Heremakono, Buud Yam, Leaf on a Pillow en Opera Jawa?

Mysterious Objects

In Mysterious Objects - 25 Years of Hubert Bals Fund kiezen we ervoor om de verjaardag van het Fonds te vieren met films die misschien niet direct te binnen schieten, maar die het Fonds met evenveel trots vervullen. Films die een net andere kant van het fonds belichten: Mysterious Objects.
De naam van dit verjaardagsfeest verwijst naar de debuutfilm van de Thaise regisseur Apichatpong Weerasethakul, een filmmaker die inmiddels tot de top van internationale filmauteurs wordt gerekend. Zijn latere werken, waaronder Tropical Malady, Syndromes and a Century en het al genoemde Uncle Boonmee Who Recalls His Past Lives, zijn films die wereldwijd in de bioscopen te zien zijn geweest. Wij kiezen ervoor om juist díe film te laten zien die iets minder bekend is: Mysterious Object at Noon. Een unieke en totaal originele film die zich niet eenvoudig in woorden en duidingen laat vangen; deels documentaire, deels fictie: humaan, creatief, begaan, wonderlijk, fantastisch en intelligent. Een ode aan de kunst van het filmmaken, een prachtige ode aan het Fonds.

Hoe het allemaal begon

Eind jaren 80 ontmoette Huub Bals, oprichter van IFFR, de Chinese filmmaker Chen Kaige in Cannes. Chen vertoonde er zijn film The King of Children, maar kon niet de financiering vinden om zijn nieuwste werk af te ronden. Huub zou op zoek gaan naar geld, en bedacht een fonds voor onafhankelijke filmauteurs. Na zijn plotselinge overlijden werd het Fonds een feit en genoemd naar bedenker Bals. Life on a String van Chen Kaige behoort tot de eerste films die steun kreeg van het HBF.
Het is een mooi verhaal, met de status van legende op het IFFR-kantoor. Daarom mag deze film niet ontbreken in het programma. Life on a String is immers de opmaat naar zijn befaamde Farewell My Concubine - een parabel, bijna een sprookje, filosofisch en van grote schoonheid.

Pioniers

Het Hubert Bals Fonds heeft in 25 jaar verschillende veranderingen ondergaan. Wat onveranderd is gebleven, is het oog voor het talent. Want uiteindelijk draait voor het Fonds alles om pure en onvervalste cinema, om films van pioniers van de moderne kunstzinnige film, om filmmakers met een uitgesproken stem.
Een van die auteurs die een inspiratiebron is voor velen, is Mexicaanse regisseur Carlos Reygadas (Battle in Heaven, Stellet licht, Post tenebras lux). Toen Reygadas het Fonds benaderde met gedraaid materiaal voor zijn eerste feature Japón was er geen twijfel mogelijk: hier was een uitzonderlijk talent opgestaan.
In Rotterdam beleefde Japón zijn wereldpremière, en dat bleef niet onopgemerkt: er ontstond een enorme buzz. Reygadas ging nog eens achter de montagetafel zitten en sneed een nieuwe versie die op het filmfestival van Cannes zijn première beleefde. In Rotterdam is dit keer de oorspronkelijke, nog zelden vertoonde cut te zien.

Thematiek

In veel van de landen waar het HBF actief is, spelen kwesties rond immigratie, emigratie en ergens thuishoren. En dat zie je terug in de films uit die landen. Een van de meest opzienbarende films uit de geschiedenis van het Fonds hierover is Chronicle of a Disappearance van Elia Suleiman, waarin met een ironische blik het verlies van de nationale identiteit van de Arabische minderheden in Israël in beeld wordt gebracht.
Oorlog, trauma en het effect van onmenselijke gruweldaden worden op een totaal oorspronkelijke en bijna impressionistische wijze gevat door Vimukthi Jayasundara in The Forsaken Land. Er waren nog maar weinig films uit Sri Lanka bij het Fonds binnengekomen, toen het project van Jayasundara werd ingediend. Het werd een film die als geen andere de onheilspellende dreiging en de onbeschrijfelijke trauma's van (burger)oorlog voelbaar maakt.
Moufida Tlatli vertelt in haar Les silences du palais over onderdrukking van vrouwen zonder er een belerende toon bij aan te slaan; ze maakte juist een tijdloze, gelaagde en poëtische film. Garin Nugroho's A Poet is een bijzondere herinterpretatie van een uiterst gewelddadige periode in de geschiedenis van Indonesië, doorspekt met muziek en poëzie.

Golven

Vaak zie je in landen of regio's ineens een enorme opleving in films ontstaan. Er is net die ene jaargang van een filmschool die een poel aan talent voortbrengt, of er is die ene succesvolle regisseur die anderen inspireert. Zo ondersteunde het HBF in de eerste jaren van haar bestaan beduidend meer projecten uit Afrika dan in latere perioden. Het is inmiddels lang geleden dat een film uit Guinee-Bissau het internationale podium haalde. In Mysterious Objects vertonen we daarom een unieke Afrikaanse film uit begin jaren 90: The Blue Eyes of Yonta. Een vrolijk liefdesverhaal dat tegelijk een politieke analyse niet uit de weg gaat.

Een voorloper van een geheel andere orde is Martín Rejtman met zijn speelfilmdebuut Rapado uit 1992. De Argentijnse cinema uit die tijd was veelal politiek, dialooggedreven en boekte internationaal weinig succes. Rejtman doorbrak alle stereotypen met dit debuut. Minimalistisch, droogkomisch en tegelijkertijd melancholisch laat Rejtman zien hoe kleine problemen heel groot kunnen zijn. Eind jaren 90 en aan het begin van het nieuwe decennium brak er een hele stroom aan talent door uit Argentinië - een golf aan filmmakers met een eigen stem, die de Argentijnse cinema weer stevig op de kaart zette. Mensen als Pablo Trapero, Lucrecia Martel, Adrian Caetano, en weer iets later Rodrigo Moreno, Celina Murga en Santiago Loza toonden hun talent met unieke films, daarbij gesteund door het Hubert Bals Fonds. Argentinië is daarmee het land dat het vaakst steun ontving van het HBF.

Alive and kicking

Natuurlijk is er op het festival niet alleen een terugblik op alles wat het Hubert Bals Fonds heeft gedaan. Het Fonds is alive and kicking en een niet-aflatende stroom 'mysterious objects' vinden hun weg naar de bioscoop. Ook dit jaar zijn in verschillende secties van het festival de nieuwste films te zien die door het Fonds zijn ondersteund. In de Hivos Tiger Award Competitie draait de Thaise film Concrete Clouds van Lee Chatametikool (de editor van Weerasethakul, trouwens), in Spectrum is Zanj Revolution te zien, de nieuwe film van Algerijnse auteur Tariq Teguia, over het verzet tegen onderdrukking in de Arabische wereld. En Rodrigo Moreno's Reimon dingt dit jaar mee naar The Big Screen Award.

Het programma dat we hier presenteren, kan alleen bestaan dankzij iedereen die in de afgelopen 25 jaar bijgedragen heeft aan het Hubert Bals Fonds. Dank gaat uit naar alle subsidiënten en fondsen die het Hubert Bals Fonds mogelijk maakten en maken, en bovenal naar al de mensen die het Fonds hebben vormgegeven: Huub Bals, Sandra den Hamer, Emile Fallaux, Rutger Wolfson, Ilse Hughan, Simon Field, Marco Müller, Marianne Bhalotra, Gerwin Tamsma, Gertjan Zuilhof, Iwana Chronis en Janneke Langelaan.