Verhalen

Signals: My Own Private Europe - Een inleiding door programmeur Evgeny Gusyatinskiy

Er is een sluipend gevaar dat de afgelopen tien, vijftien jaar Europa bedreigt: het ontbreken van een heldere definitie van de Europese cultuur en identiteit. Wat betekent het vandaag nog om Nederlands te zijn? Of Brits? Alleen de snelle ontwikkelingen binnen de eigen samenleving tellen nog. Hieruit zijn allerlei onzekerheden en zorgen voortgekomen.
Tony Judt

Tegen generalisatie

Het concept 'Europa' is oud; het heeft 'grandeur', maar is tamelijk sleets, met al zijn clichématige grootspraak en gemeenplaatsen. Van alle kanten wordt het bedreigd door echte dan wel ingebeelde gevaren; van de globalisatie tot het idee dat het 'Einde van Europa' nabij is, al is het maar in de vorm van een ineenstorting van de EU. En op al deze uitdagingen moet een reactie komen; om ze te bewijzen, ontkennen, betwijfelen of ter discussie te stellen.

Maar zou het kunnen dat onze eigen individuele ervaringen als Europeaan sommige van deze clichés weerspreken? Kunnen we ons bewustzijn ontdoen van deze vooroordelen en zuiver kijken naar wat er met ons gebeurt? Kunnen we Europa nog volledig helder en open bekijken, alsof we dat voor de eerste keer doen (als zo'n 'eerste keer' er überhaupt ooit geweest is en niet gewoon weer een cliché is waar we vanaf moeten)?

Mocht het dan met het My Own Private Europe-programma niet lukken om bevredigende antwoorden op deze vragen te vinden, in ieder geval kunnen we wel de vragen stellen. We zijn geneigd veelomvattende uitspraken over Europa te doen, maar dat is nu juist de intellectuele val waar we niet in moeten lopen. Dit programma wil vooral de subtiele, minieme details en nuances belichten die feitelijk het beeld bepalen van het huidige Europa. We willen de vastgeroeste ideeën afzetten tegen persoonlijke, individuele ervaringen en privémeningen.

Net als het concept van een 'privé-Europa' zelf, is het programma divers en bevat het zowel fictie- als non-fictiefilms, documentaires, mockumentaries en essays. Een aanbod dat impliciet en intrinsiek beelden presenteert van een levend Europa.

Privéstaten

Het woord 'privé' wordt in dit programma iets anders opgevat dan gebruikelijk. Met 'privé' bedoelen we hier autobiografisch, individueel, intiem. Er zijn plekken zo privé dat ze heel Europa terugbrengen tot één enkele plek – een dorp (Another Hungary, The Mother and the Sea), een geboorteplaats ( Remembrance), een gebouw (A House in Berlin), anonieme pompstations en radiostations (respectievelijk Egress en Silence radio); ja zelfs tot die van een gezin (Vaters Garten - Die Liebe meiner Eltern). Maar op hun beurt hebben deze privéplekken hun eigen Europese geschiedenis, doordrenkt van de ervaringen van de mensen die er geleefd en gewerkt hebben, of die er simpelweg een band mee hebben.
Het zijn deze 'privéstaten' die het wezenlijke van Europa laten zien. Ze bieden inzicht in een hedendaags cultureel landschap dat, zo blijkt, grotendeels terra incognita blijft.

Europa in de eerste persoon

Dit programma presenteert vooral persoonlijke visies die gebaseerd zijn op de al dan niet fictieve levenservaringen van de filmmakers. Je kunt deze visies vergelijken met de reizen waarin de reiziger de eindbestemming niet kent; of met wetenschappelijk onderzoek waarbij de wetenschapper niet weet welke ontdekking hij zal doen.

Door hun eigen bestaan te filmen, herontdekken kunstenaars als Boris Lehman (Mes sept lieux) of Joaquim Pinto (What Now? Remind Me) niet alleen zichzelf, maar ook de wereld waarin ze leven, daarbij de alledaagsheid, het materiële en het verval overstijgend.
Ze deinzen niet terug voor de ultieme intimiteit en geven zich bloot via grondig zelfonderzoek, dat ook de realiteit om hen heen onthult en 'uitkleedt'.

Een andere kunstenaar, Anna Odell (The Reunion), behandelt het jeugdtrauma dat haar hele leven getekend heeft en ze probeert het achteraf te deconstrueren door zichzelf buiten de realiteit te plaatsen die ze jarenlang met afgrijzen heeft (her)beleefd.
Via hun werk vragen deze filmmakers zich af hoe een identiteit, ook de Europese identiteit, tegenwoordig geconstrueerd wordt. Kan het begrip 'Europa' – met zijn mythologie, waarden, politieke, historische en sociale achtergronden – nog altijd de manier definiëren waarop we onszelf en anderen behandelen? Of is dat nu volledig aan het individu? Moet deze zijn eigen privéwereld scheppen, een die niet gebonden is aan culturele, ideologische of sociale stereotiepen?

Zoals Vlad Petri ontdekt in zijn persoonlijke kroniek van de mislukte Roemeense revolutie (Where Are You, Bucharest?), zijn de Europese solidariteit en samenleving niet langer gebaseerd op linkse (of andere) politieke ideeën. In feite staan deze op het punt uiteen te vallen. Natuurlijk protesteren de mensen nog die ontevreden zijn met het systeem. Maar zij bevinden zich nu meer dan ooit in het niemandsland van een mislukt collectief utopia en de dubbelhartige, individuele idealen die nog vastgesteld moeten worden.