Verhalen

Signals: How to Survive... - Een inleiding door programmeur Inge de Leeuw

Wat doet een mens als hij belandt in extreme omstandigheden en geconfronteerd wordt met de grenzen van zijn bestaan - als elke actie een kwestie is van leven en dood? De survivalfilm was in 2013 de grote trend in de bioscopen: van Gravity, over de existentiële vraag over de wil om te leven, en Captain Phillips, over de noodzaak alle sociale en strategische vaardigheid aan te spreken, tot All Is Lost, waarin simpelweg een man tegen de elementen strijdt. Heel verschillende Hollywood-films, maar allemaal heel succesvol. Het Signals-programma How to Survive... laat zien dat survivalfilms niet alleen in Hollywood worden gemaakt. Een filmprogramma met thema's die typerend zijn voor de huidige tijd.

Op doortocht

Het grootste deel van de welvarende wereld lijkt veiliger dan ooit. Met onze bewakingscamera's, verzekeringen en pensioenen hebben we een, wellicht kunstmatig, gevoel van zekerheid gecreëerd. De laatste jaren echter begint steeds meer het idee post te vatten dat er problemen op mondiale schaal bestaan waar geen enkele verzekering ons tegen beschermt: de grondstoffen raken uitgeput, het kapitalistische (wereld)systeem begint flink te haperen en overal zijn verwoestende natuurrampen. En dan zijn er ook nieuwe problemen - op het gebied van technologie: hoe is onze privacy nog te beschermen? Hoewel op verschillende niveaus naar een nieuw evenwicht wordt gezocht, blijft de uitkomst onvoorspelbaar. De media berichten volop over deze hedendaagse survivalverhalen en dwingen ons stil te staan bij wat we zouden doen als ons deze rampen overkomen. Het is dan ook niet toevallig dat we juist het afgelopen jaar zo'n grote productie zien aan survivalfilms. Deze actuele kwesties blijken prikkelende uitgangspunten voor filmmakers, en bieden volop mogelijkheden en aanknopingspunten voor vernieuwing binnen het bekende genre.

De mens vs. het systeem

In How to Survive... liggen de oorzaken van al de rampen in de realiteit van onze huidige (economische, sociale en technologische) systemen. Het is niet de onzichtbare kracht van de natuur of een plotselinge invasie van bizarre monsters die de hoofdpersoon dwingt te overleven; de films uit het programma weerspiegelen juist on-screen onze angsten in de echte wereld. Net als in de systeemtheorie, die ervan uitgaat dat een samenleving is opgebouwd uit samenhangende deelsystemen en waar kleine gebeurtenissen als katalysator werken, ligt de focus van de films op ogenschijnlijk onschuldige menselijke handelingen; deze veroorzaken de volledige instorting van het systeem.

Klimaatverandering is zo'n actueel probleem - hoe dat uitpakt is essentieel voor het voortbestaan van de aarde, want wellicht staan ons grote veranderingen in de ecosystemen en vervolgens vele natuurrampen te wachten. Martin Kren geeft in Blutgletscher een voorproefje en schetst een scenario waarin een veranderde gletsjer de omringende fauna muteert tot bloeddorstige monsters. Een horrorfilm, maar met een wel heel realistisch uitgangspunt.

Religie is ook een zo'n deelsysteem. De rol van religie in onze huidige samenleving is in de afgelopen eeuwen ingrijpend veranderd, en fanatieke pseudoreligieuze sektes zijn geen uitzondering meer. In The Sacrament van Ti West zorgt een drietal nieuwsgierige indringers er in korte tijd voor dat een complete, sekteachtige commune zichzelf vernietigt, op bevel van de grote leider.

Of denk aan de strijd tussen communisme en kapitalisme - voor de Koreanen een zeer actuele kwestie en een voortdurende bron van spanning en dreiging. Secretly Greatly levert kritiek met het verhaal van drie Noord-Koreaanse infiltranten. Het bevel tot zelfmoord leidt bij de jonge agenten tot twijfel en uiteindelijk tot verzet; een vernietigende strijd tussen de twee systemen is het gevolg.
De films in How to Survive... geven vanuit hun eigen achtergrond een rijk geschakeerd beeld van, en vaak treffende metaforen voor, de problemen en angsten in onze huidige maatschappij.

Web 2.0

We hebben tegenwoordig ook te maken met minder fysieke, maar daarom niet minder gevaarlijke bedreigingen. Onze steeds grotere afhankelijkheid van technologie maakt ons zeer vatbaar voor gevaren, zoals cyberterrorisme en identiteitsfraude. De Britse columnist en satiricus Charlie Brooker had internationaal veel succes met zijn technokritische televisieserie Black Mirror, een sciencefictionserie die in de nabije toekomst speelt. De verschillende afleveringen belichten elk een aspect van onze afhankelijkheid van technologie, hoe die ons bewustzijn verandert en welke ernstige gevolgen dat heeft voor de samenleving. Zo schetst hij een dreigend toekomstbeeld in White Bear, waarin hij het online delen en het daarmee samenhangende voyeurisme bekritiseert.

Digitale media bepalen voor een groot deel onze beeldvorming van de wereld en kunnen angsten aanwakkeren waarvan we ons niet eerder bewust waren. Toen men voorspelde dat in 2012 de wereld zou vergaan, ontstond er een ware internethype. Dominic Gagnon stelde zijn film Hoax_canular geheel samen uit webvideo’s van jongeren die bezig zijn met het einde van de wereld. De video’s, soms voortgekomen uit angst, soms gemaakt als parodie, geven een inkijk in het gebruik van technologie door tieners van over de hele wereld.

Wat technologie doet met een typische survivalervaring, wordt onderzocht in de installatie Phire van kunstenaarsduo eteam. In deze installatie wordt de fysieke ervaring van een kampvuur volledig vervangen door een technologische variant. Als ons bewustzijn echt verandert door technologie, zal het toekomstbeeld waarin een simulatie de echte ervaring vervangt, binnen afzienbare tijd realiteit worden.

De toekomst?

Is er nog hoop voor de toekomst? De films schetsen wellicht een somber beeld, maar de mens heeft van nature een sterke drang tot overleven. In de How to Survive... Clinics in de Doelen wordt hierop ingespeeld en kunnen bezoekers op praktische wijze aan de slag. In tegenstelling tot de simulatie van Phire, worden in de Clinics juist de vergeten vaardigheden overgedragen. Mede als reactie op onze technologische afhankelijkheid, en deels ingegeven door economisch mindere tijden, zijn er tal van initiatieven die de moderne mens leren om ambachtelijk dingen te repareren, te herstellen en te produceren.

Op internet zijn er steeds meer instructievideo’s te vinden, waarin mensen van over de hele wereld hun handige tips en tricks met elkaar delen. Een selectie van deze video's is te zien in KlubKat.
Dus wij hebben hoop voor de toekomst. Want ook uit de films kan een sprankje hoop geput worden: de verantwoordelijkheid voor de rampen ligt grotendeels bij de mensen zelf. Het is en blijft een maakbare samenleving, en zolang er een kans is, zullen we overleven.

Met dank aan mijn collega Gerwin Tamsma voor zijn onschatbare input.