Verhalen

Signals: Everyday Propaganda - Een inleiding door programmeurs Evgeny Gusyatinskiy & Inge de Leeuw

Het hele recept voor reclame en propaganda komt voort uit de Oktoberrevolutie en uit de beurskrach van 1929.

Jean Baudrillard, Simulacra and Simulation (1981)

Propaganda herhaalt zichzelf

Propaganda is alles en is overal. Daar valt gemakkelijk van alles op af te dingen, maar het lijdt geen twijfel dat de kunst van de propaganda cycli en seizoenen kent die afhankelijk zijn van politieke agenda’s en het sociale klimaat. Net zoals Baudrillard de geboorte van de klassieke propaganda aan de Russische revolutie en de Grote Depressie koppelt, zouden we nu kunnen stellen dat hedendaagse propaganda zijn wortels heeft in de grote recessie van 2008 en de Occupy-beweging. Ook de Arabische Lente en Maidan moeten worden genoemd, en niet te vergeten de nieuwe Koude Oorlog tussen Rusland en het Westen.

In de jaren twintig en dertig en daarna kwam propaganda vooral tot bloei in films, want de cinema was de belangrijkste en krachtigste kunstvorm van dat moment. Nu bevinden we ons in het tijdperk van de digitale revolutie en informatieoorlog; wat vroeger werd beschouwd als propagandafilm komt nu tot leven op televisie, het internet, Facebook, Twitter, et cetera. Maar de cinema kan nog steeds terugslaan en is nog steeds de beste in dit spelletje. Neem bijvoorbeeld de recente Hollywoodproductie The Interview, de inmiddels beruchte film over een moordaanslag op de president van Noord-Korea. Niemand had verwacht dat die tot wereldwijde politieke reacties of een niet eerder vertoonde cyberaanval zou leiden. Uiteindelijk moest Obama actie ondernemen om het conflict op te lossen, dat inmiddels al werd aangeduid als het ‘begin van de Derde Wereldoorlog tegen de democratie’.

The Interview toont aan dat het speels hanteren van een spottende, propagandistische stijl geen veilig spelletje is, ook al denken we dat we in een postmoderne wereld leven waarin iedere boodschap, hoe extreem ook, ironisch is en niet serieus hoeft te worden genomen. The Interview is niet het enige voorbeeld. Sommige voorbeelden zijn minder expliciet en complexer; we kunnen met gemak al dan niet bewuste propagandistische boodschappen vinden in Hollywoodfilms als Zero Dark Thirty of Argo. Zelfs als die films geen propagandistische stijl hanteren, onthullen ze wel de achterliggende, grote onpersoonlijke ideologieën.

Hoewel grote ideologieën en grote verhalen al sinds lange tijd in crisis verkeren, gebruiken we ze nog steeds als de enige begrijpelijke handvatten om een wereld die we niet langer kunnen doorgronden, vorm te geven en aan de man te brengen. Dat zien we nu gebeuren. Midden in opnieuw een grote maatschappelijke crisis vallen ideologieën uiteen, maar blijft propaganda overeind – en wordt paradoxaal genoeg zelfs krachtiger. Elke maatschappelijke crisis vraagt om ferme antwoorden en onbetwiste waarheden, of die nu ergens op slaan of niet. Tegenwoordig krijgen we die non-stop aangeleverd, in alle mogelijke vormen en media. Komt het daardoor dat de hedendaagse wereld weer gepolariseerd raakt en in totaal gesimplificeerde schema’s wordt gevat? Bestaat er nog wel een duidelijk onderscheid tussen feiten en informatie, die beide als propaganda werken?

De macht aan de massa's

Het hedendaagse medialandschap is een vat vol tegenstrijdigheden. Enerzijds wordt de slechte reputatie van klassieke propaganda enigszins geneutraliseerd doordat hij deel is uit gaan uitmaken van de alledaagse cultuur; anderzijds worden diezelfde alledaagse cultuur en de digitale vormen ervan misbruikt voor extreem heftige propaganda.

Onlangs leidde de videoclip Only van Nicki Minaj tot veel online ophef vanwege het gebruik van aan fascisme gerelateerde beelden, waaraan veel mensen zich stoorden. Het is niet het enige voorbeeld. Afbeeldingen van Hitler en symbolen van het fascisme zijn in sommige Aziatische subculturen heel populair. In dergelijke vormen van alledaagse cultuur zijn die beelden ontdaan van hun ideologie en gereduceerd tot betekenisloze esthetiek. Daarnaast zien we dat extremistische organisaties de manier waarop ze propaganda produceren en verspreiden radicaal hebben omgegooid. Zo blijkt IS zeer bedreven in de sociale media (zie bijvoorbeeld #catsofjihad); het idioom dat zij gebruiken komt rechtstreeks uit grote Hollywood-films, populaire computergames en realityshows.

Geen wonder dat mensen het niet meer kunnen volgen. Om de zaak nog ingewikkelder te maken, is de hoeveelheid beelden immens toegenomen, nu de technologie iedereen in staat stelt om zelf propaganda te produceren en te verspreiden. Daardoor zijn definitie en betekenis van het begrip nog vager geworden.

Het is dan ook hoog tijd om de aandacht te richten op de propaganda waarmee we in ons dagelijks leven te maken hebben. Het programmaonderdeel Everyday Propaganda biedt een breed aanbod van films en media over dit onderwerp, workshops en een tentoonstelling. Aangezien de productie van propaganda niet meer uitsluitend is voorbehouden aan de staat, ligt het aandachtspunt van de tentoonstelling Newsroom op zelfgemaakte propaganda voor het internet en op het gebruik van een propagandistische stijl en beelden in de alledaagse cultuur en de reclame. Daarnaast biedt het programma een keuze uit films over propaganda, van filmmakers en kunstenaars die voornamelijk afkomstig zijn uit samenlevingen die snelle veranderingen hebben doorgemaakt. Om te laten zien in welke mate de klassieke propaganda wordt gebruikt in nieuwe films en media, wordt een selectie van films uit het archief vertoond als tegenwicht voor dit hedendaagse werk.

Het programma Everyday Propaganda wil het publiek bewust maken van de verborgen boodschappen die in hedendaagse media en films worden geproduceerd en verspreid - door de verbanden tussen hedendaags en klassiek werk te laten zien, door de overtuigende propagandatechnieken in opvallende documentaires te onthullen en door workshops te organiseren die aantonen hoe gemakkelijk je nieuws kunt manipuleren en een propagandafilm kunt maken. Ook wordt duidelijk hoe moeilijk het is om in de voortdurende stroom van beelden waaraan we worden blootgesteld een helder onderscheid te maken tussen wat propaganda is en wat niet. Een geslaagde propagandafilm lijkt immers helemaal geen propaganda te zijn.

 

Met dank aan Laura Cabrera Revilla voor haar vriendelijke steun.