Interviews

Robert Schwentke over Der Hauptmann

Na een aantal vermakelijke Hollywood-producties keerde Robert Schwentke terug naar zijn geboorteland voor het genadeloze Der Hauptmann, waarin een Duitse deserteur in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog een officiersuniform vindt en aantrekt. Een compromisloze, in krachtig zwart-wit gedraaide 'warning from hell'.

Je maakte carrière in Hollywood, en keerde voor Der Hauptmann terug naar Duitsland - pas jouw derde film daar. Het verhaal wil dat je in Amerika al het geld van de wereld hebt om een film te maken, maar geen vrijheid, en dat het in Europa precies andersom is. Ook al zou dat waar zijn: wat was het grootste gemis op een Europese set?

"We hebben het wel over een zeer specifieke film, een krachtig statement, die nooit in Amerika gemaakt had kunnen worden en die Duits gesproken móest zijn. Het is een Duitse film over een Duits onderwerp. Je hebt het uiteraard bij het rechte eind als je stelt dat dit scenario nooit in een studio-omgeving ontwikkeld had kunnen worden - het lapt zo veel narratieve wetten aan zijn laars. Wat bevrijdend was, is dat je op een Hollywood-set soms verantwoordelijk wordt gehouden voor zaken waar je geen verantwoording voor draagt, en dat je keuzes moet verdedigen die niet de jouwe zijn... wat vermoeiend is, en niet bepaald fun. Maar voor Der Hauptmann ben ík verantwoordelijk. Ik schreef het, ik regisseerde het, ik maakte de keuzes: alles in de film, dingen die niet goed gingen, zaken die je niet bevallen: niemand anders dan mijzelf kun je daar de schuld van geven. Ik heb de mazzel gehad dat ik in Hollywood grotendeels de films kon maken op de manier zoals ik dat wilde, maar je hebt er wel te dealen met doelgroepen en andere marketingzaken. Maar dat is Duitsland net zo hoor, hier worden films ook opnieuw gedraaid en gemonteerd als het de testgroep niet bevalt. Het is een sprookje dat in Europa mensen je 5 miljoen overhandigen en zeggen: ga maar de film maken die je wilt. Er rollen hier net zo veel koppen als daar, net zo veel bedrijven die bankroet gaan, het enige verschil is dat de budgetten bij ons wat lager liggen."

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

  • Stills uit Der Hauptmann

    Stills uit Der Hauptmann

Er wordt weleens gezegd dat eigenlijk elke oorlogsfilm automatisch een anti-oorlogsfilm is.

"Nee. Nee. Dat is totaal onwaar. Sterker nog, de meeste zogenaamde anti-oorlogsfilm zijn stiekem oorlogsfilms. Allereerst vanwege het oorlogsfetisjisme. Zelfs een film als Apocalypse Now was daar slachtoffer van: je kunt niet van twee walletjes eten. Als je Wagner afspeelt terwijl helikopters de zonsondergang tegemoet vliegen onder het mom van 'war sucks', dat kán niet, want je hebt het net sexy gemaakt. En Saving Private Ryan maakt zich schuldig aan wat ik 'padvinderdrama' noem, als je een stel jongens bij elkaar hebt met teksten als: laten we dat mitrailleursnest uitschaken, kom op mannen! Op dat moment is het geen anti-oorlogsfilm meer, maar een drama. Op het moment dat je het spannend maakt, dat de kijker bevredigd wordt wanneer er een personage wordt gedood, heb je de slag verloren. Er zijn maar bitter weinig echte anti-oorlogsfilms. Come and See van Elem Klimov is er eentje, Kubricks Full Metal Jacket is er absoluut ook een. Je kunt niet sterker een anti-oorlogsfilm verkondigen, met uitzondering wellicht van Kubricks eigen Paths of Glory. Kubrick kon dat omdat hij als filmmaker uiterst gedisciplineerd was, en ook als intellectueel, waardoor hij niet werd verleid in de overduidelijke valkuilen van een oorlogsfilm. Er was een recente film waarvan de maker zei 'O, ik wilde dat het publiek de oorlog zou voelen'. Ik kan me geen dommere inspanning voorstellen. Het stomste wat ik ooit hoorde."

De film oogt anders, ís anders, maar toch riep het een film in herinnering die twee jaar terug op IFFR draaide: Land of Mine.

"Die heb ik niet gezien. Dat is een Deense film, toch?"

Een van de overeenkomsten is dat ze zich beiden aan het eind - of na - de oorlog afspelen.

"Dat is een periode waar niet veel woorden aan vuil worden gemaakt. Net zo min als het feit dat Duitsers andere Duitsers vermoordden, en het hele deserteurverhaal is maar nauwelijks verteld. Want deserteren uit het leger was hoogverraad - dus waren er geen deserteurs, want dat paste niet in het verhaal."

Laat deze film zich gemakkelijk verkopen? 

"Als je het over distributie gaat: ja. Er is interesse uit alle hoeken van de wereld. Het is een film die polariseert, niet iedereen zal er hetzelfde over oordelen, en dat is precies wat onze bedoeling was, natuurlijk. Het is geen film die je wil entertainen. Want een film over fascisme die vermaakt, dat lijkt mij ongelooflijk obsceen. Ik vind Salo nog steeds de meest relevante filmische bijdrage aan het debat over fascisme - na het zien van die film begreep ik iets van het fenomeen. Der Hauptmann is geen gemakkelijke film, maar dat was het voor mij persoonlijk ook niet. Het was niet gemakkelijk te schrijven, niet gemakkelijk te maken, en het was geen pretje voor de acteurs - maar we vonden allemaal dat het een film was die gemaakt móest worden. Omdat we iets te zeggen hadden. En gek genoeg was er nog niet zo'n soort film in Duitsland. Er zijn sinds de Tweede Wereldoorlog maar twee films gemaakt vanuit het oogpunt van de daders. Een daarvan is Die Wahnnseekonferenz, een steengoede tv-film uit 1984. Het eigenaardige is dat er een berg films bestaat van films die de juiste dingen doen in de oorlog en tijdens het regime van het nationaal socialisme. Begrijp me niet verkeerd, ik vel geen oordeel, ik stip alleen maar de scheve verhouding aan, en dat er in andere filmculturen heel wat meer films zijn gemaakt met het perspectief van de dader dan in Duitsland."

Waarom zou je een verhaal vanuit het daderperspectief willen vertellen?

"Omdat het 't publiek confronteert met een ander stel vragen en uitgangspunten. Als je je niet moreel kunt identificeren met het hoofdpersonage, dan maakt dat een totaal andere kijkervaring. Eentje die net zoveel recht heeft te bestaan als de heldenverheerlijking. En zonder twijfel, er wáren helden. Iedereen die tegen dat systeem opstond, was heldhaftig. Maar het feit is dat er een hoop mensen óf de andere kant hebben opgekeken, óf meededen, anders was het niet zo gelopen. In Duitsland hebben we een nationale mythe, dat de Wehrmacht brandschoon was en dat de gruwelijkheden en de genocide alleen voor rekening zijn voor ideologische fanatici en de SS. Het gewone leger was zogenaamd onschuldig. Nou, in 1989 was het een groot schandaal toen een reizende tentoonstelling van foto's die de Russen hadden geconfisqueerd van Duitse krijgsgevangen het bewijs leverde dat de Wehrmacht guilty as sin was. Het in mijn ogen grootste probleem van het sprookje dat zo lang je geen SS-er of fanaat was, je geen schuld had, is dat de waarheid uit het oog werd verloren. De scheidslijn tussen beschaving en chaos is flinterdun - soms nog dunner zelfs. En de waarheid is dat het in heel rap tempo van de ene situatie in de andere over kan gaan. Wat overal op de wereld ook gebeurt, continue. De mythe heeft ons verwijderd van het gegeven dat we allemaal beesten zijn, in staat tot de meest verschrikkelijke dingen. En wij mensen kunnen zulke daden rationaliseren: we bedenken de mooiste redenen om de dingen die we doen te verklaren. Er was een man in de Tweede Wereldoorlog die tijdens slachtpartijen alleen kinderen vermoorde. Zijn argumentatie: ik weet het goed en snel te doen, zodat ze niet onnodig hoeven te lijden. Voor hem was dat een perfecte verklaring."

De film is meer dan een geschiedenisles: het is overduidelijk een waarschuwing voor het heden.

"Het is een soort warning from hell (lacht). Zeker, we hebben het over een film die zich op een bepaald moment in de geschiedenis afspeelt, en gaat over de dynamische structuur van het nationaalsocialisme. Maar weet je, dat was niet die ene gestoorde gast in die bunker die zijn hele land naar de afgrond hielp. Veel mensen hebben een handje geholpen, of zijn aan de kant gegaan, om die ramp mogelijk te maken. En in die dynamiek was ik in geïnteresseerd. Dus daar gaat de film over, maar ook over wat ik als de aangeboren menselijke eigenschap beschouw om wreed te zijn, om andere mensen tot vijand te bombarderen en om ze te ontmenselijken. Want daar begint het altijd mee: met de retoriek. Woorden kunnen slachtoffers maken. Ja, het verhaal is - helaas - relevant, zeker gezien de afgelopen twee jaar waarin die mentaliteit de toestand van de wereld weerspiegelt."

Der Hauptmann ging in première op IFFR 2018 en draait vanaf 19 april in de Nederlandse bioscopen.

Photo in header: Photo: Joke Schut. Interview: Anton Damen.