Interviews

Robert Schwentke over Der Hauptmann

Dat ook de Duitse Wehrmacht en niet alleen de SS in WO II gruwelen beging, zoals Robert Schwentke laat zien in Der Hauptmann, leidt zelfs in 2018 nog tot controverse. “Toen de nationale mythe van de ‘schone Wehrmacht’ verdween, waren opeens een heleboel vaders, grootvaders, broers en zonen schuldig.”

Der Hauptmann is het waargebeurde verhaal van een soldaat die tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog een Duits officiersuniform vindt en in zijn ‘nieuwe rang’ allerlei gruwelijkheden begaat. De film is een sociologie van sadisme in oorlogstijd. Het is niet alleen groepsdruk en overlevingsdrang waardoor soldaat Willi Herold de bijnaam ‘de beul van Emsland’ verdient, er schuilt ook een persoonlijke, psychologische motivatie in zijn gedrag. Plus, zoals altijd bij historische gruwelen, het wegkijken van anderen.

U hebt allerlei films gemaakt, vooral in de VS. Actie, misdaad, komedie, romantiek. U zult me niet corrigeren als ik zeg dat een film als Der Hauptmann nieuw is voor u.
“Haha, nee. Maar daar wil ik aan toevoegen dat ik bewust probeer elke keer iets anders te doen. Ik heb bewondering voor makers als Bresson, Dreyer en Tarkovski, van wie je maar één frame hoeft te zien om te weten dat het hun film is. Ik heb het zelf altijd saai gevonden om steeds variaties op hetzelfde thema te maken. Daarbij denk ik dat al mijn vorige films me hebben klaargestoomd om Der Hauptmann te kunnen maken. Als een soort vingeroefeningen. Anders had ik niet het vereiste gevoel gehad om met de toonwisselingen in het verhaal om te gaan.”

De film is gebaseerd op ware gebeurtenissen, maar tegen het einde krijgt het verhaal soms ook iets komisch. Dan staat de Hauptmann in officiersjas en onderbroek zijn mannen toe te spreken. Of rijden ze rond in een auto met ‘nazi-snelrechtspraak Willi Herold’ erop, terwijl hij staand de Hitlergroet brengt. Is dat ook echt gebeurd?
“Voor mij zit de groteske toon in de gesprekken en dan vooral in het cruciale gesprek tussen de officieren van het werkkamp waar ze gaan huishouden. Een gesprek waarin ze zich allebei in bochten wringen om onder de verantwoordelijkheid uit te komen van wat er gaat gebeuren. Waarin ze legitimiteit zoeken. Ze willen zich kunnen verstoppen achter regeltjes. Heel bizar hoe daar alleen over bureaucratie wordt gesproken en niet over moraal.”

“Maar om op je vraag terug te komen: die scènes zijn allemaal waar, ja. Het zit allemaal in het archief in Oldenburg, waar Herold uiteindelijk is veroordeeld en geëxecuteerd en waar ze het laatste dossier hebben.”

  • Still: Der Hauptmann

  • Still: Der Hauptmann

Is het toeval dat de chauffeur van de Hauptmann lijkt op een uitgebluste Adolf Hitler? Alsof de Führer nu het volk rondrijdt dat de gruwelen voor hem begaat?
“Haha, nee, dat was niet de reden dat ik die acteur voor de rol heb gecast.”

Hebt u nooit eerder een film over het nationaalsocialisme willen maken?
“Ik heb altijd een probleem gehad met Der Untergang, over Hitlers laatste dagen in de bunker, want die film suggereert dat de Tweede Wereldoorlog is veroorzaakt door een handjevol zieke geesten met de grootste gek aan de top. Dat is een gevaarlijke leugen. Bijna een excuus. Het nationaalsocialisme was een dynamisch systeem waarbij heel veel Duitsers betrokken waren. Waardoor ook heel veel Duitsers na de oorlog schuld droegen. Het punt is: iedereen kan de jas van een officier aantrekken en is in staat zulke misdaden te begaan. Het groteske systeem van het fascisme en het nationaalsocialisme is niet een kwestie van ‘toen’. Je moet je blijven afvragen hoe zulke systemen werkelijkheid worden. Daarom moeten we deze films ook blijven maken.”

U wilt ook wat u noemt ‘de mythe van de schone Wehrmacht’ ontkrachten. Wat houdt die in?
“De Amerikaanse denktank RAND Corporation, in 1946 opgezet door de Amerikaanse luchtmacht, had net de Koude Oorlog uitgevonden en zocht naar een manier om hoge Duitse officieren opnieuw in te zetten voor eigen gewin. Het probleem was: ook de Wehrmacht had zich tijdens de oorlog verschrikkelijk misdragen. Dus werd het verhaal de wereld in geholpen dat de Wehrmacht zich netjes aan de regel had gehouden, dat alle wandaden door de SS waren begaan.”

“In maart 1995 werd die mythe opgeblazen door de Wehrmachtsausstellung in Hamburg. In twee tentoonstellingen werd fotografisch bewijs geleverd dat de Wehrmacht wel degelijk fout was geweest. Plotseling waren een heleboel vaders en grootvaders, broers en zonen betrokken bij de misdaden. Mannen die decennialang waren vrijgepleit door de nationale mythe. In Duitsland worstelde men enorm met deze waarheid. Zelfs in 2016, toen we naar geld zochten voor deze film, zeiden sommige investeerders nog dat mijn film de Duitse Wehrmacht te schande zou maken.”

De grootste klap was volgens Schwentke psychologisch. “Na de oorlog is de Duitsers decennialang verteld dat ze niet kwaadaardig waren geweest, omdat ze ideologisch geen nationaalsocialisten of 200%’ers waren en niet tot het gestaalde kader van de NSDAP of de SS behoorden. Terwijl we de waarheid al lang kennen: de meeste mensen worden geboren met de eigenschap om onrechtvaardig en wreed te zijn.”

Je moet je blijven afvragen hoe zulke systemen werkelijkheid worden. Daarom moeten we deze films ook blijven maken.” – Robert Schwentke

Dat is precies wat de film laat zien: de meeste mensen zouden die transformatie waarschijnlijk ondergaan, als ze die officiersjas aantrekken. Ook al zullen ze niet allemaal dezelfde gruwelen begaan.

“Exact. Daniel Goldhagen heeft die medeplichtigheid beschreven in zijn beroemde Hitler’s Willing Executioners. Maar mijn probleem met dat boek is dat het een te nauwe opvatting heeft van het antisemitisme in Duitsland. De Duitse socioloog Klaus Theweleit heeft mooi geschreven over de militaire psyche van Duitse mannen.”

Volgens Schwentke is het verhaal van Der Hauptmann niet eens het gruwelijkste dat hij tijdens zijn zoektocht tegenkwam. “Hier kon ik het geweld nog tot enkele scènes beperken. Anders zou het exploitatie worden en dat is volstrekt smakeloos en verwerpelijk. Het is ook geen klassieke tragedie waarin de dader langzaam ten onder gaat. Dat zou te veel op vermaak lijken, op een bedacht verhaal, en ook dat zou moreel niet kloppen. Dit is vooral een verhaal over een heleboel mensen die op cruciale momenten wegkeken.”

Photo in header: Photo: Der Hauptmann | Interview: Ronald Rovers