Nieuws

Manoel de Oliveira: uniek in alle opzichten

Onlangs overleed Manoel de Oliveira op 106-jarige leeftijd. De Portugese meester debuteerde reeds in het tijdperk van de zwijgende film, maar vooral na zijn 70ste schiep hij een groots en eigenzinnig oeuvre. Een in memoriam door IFFR-programmeur Gerwin Tamsma.

In 1979 vertoonde het Rotterdamse filmfestival voor het eerst een film van Manoel de Oliveira. Het betrof het bijna vier uur durende Amor de Perdiçao, een voor televisie gemaakte verfilming van een roman van één van zijn favoriete schrijvers, Camilo Castelo Branco. Daarna zouden er nog 22 andere films van zijn hand vertoond worden, van Le soulier de satin (1986) en Non ou a va gloria de mandar (1991) tot Belle toujours (2007) en Gebo and the Shadow (2013).

Toen de Portugese meester op 2 april j.l. overleed, ontkwam geen necrologie-schrijver aan de uitzonderlijke feiten rondom zijn leeftijd. Hij was tenslotte in 1979 – toen bijvoorbeeld Fassbinder met In einem Jahr mit 13 Monden en Godard met France/tour/detour/deux/enfants naar Rotterdam kwamen – net 71 geworden. De Oliveira stond aan het begin van een imposante filmcarrière.

Jaar in, jaar uit begon hij aan een nieuw filmproject, omringd door trouwe producenten (Paulo Branco, Luis Urbano), de beste cameramensen (Renato Berto, Sabine Lancelin), liefdevolle acteurs (Leonor Silveira, Luis Miguel Cintra, zijn kleinzoon Ricardo Trêpa, maar ook sterren als Catherine Deneuve, John Malkovich, Michel Piccoli, Claudia Cardinale) – en geïnspireerd door vele literaire bronnen (Agustina Bessa-Luis, Flaubert, Paul Claudel).

Hij verloor gaandeweg gespreksgenoten die zich die andere, verloren tijd ook nog herinnerden. Dat gemis voedde wellicht de blijvende behoefte om films te maken. Zijn succes en faam kwamen niet door zijn uitzonderlijke activiteit op hoge leeftijd, maar door zijn eigenzinnige bijdragen aan de filmkunst. Toch staat zijn unieke positie niet los van zijn vernieuwende kwaliteiten. Op een stijlvolle, uitgeklede wijze kon De Oliveira universele onderwerpen terugbrengen tot een onversimpelde essentie die misschien voor gewone stervelingen verloren gegaan was in het alledaagse rumoer van de moderne tijd.

Volgens sommigen waren zijn films wat koud en cerebraal, en inderdaad hield De Oliveira's cinema zich op veilige, rationele afstand van ongecontroleerde emoties en haar cinematografische equivalent, het woest bewegend beeld. Het woord stond voor hem gelijk aan beeld, en vormde samen met muziek en geluid het fundament voor zijn films. Toch waren de manier waarop hij omging met thema's als sterfelijkheid en dood ook voor een groot publiek ontroerend, zoals bleek uit het succesvolle Je rentre à la maison.

De filmwereld zal vanaf nu de jaarlijkse nieuwe film van de oude meester missen. Er is nog één film waar de liefhebbers verlangend naar uitkijken: Visita ou Memórias e Confissões, de naar verluidt zeer persoonlijke film die De Oliveira in 1982 draaide en toen bepaalde dat die pas na zijn dood getoond zou worden.

Tip: lees ook Manoel de Oliveira, oudste regisseur ter wereld, overleden op Filmkrant.nl