Interviews

Mahamat-Saleh Haroun over Une saison en France

Regisseur Mahamat-Saleh Haroun is prijswinnaar op festivals van Venetië tot Cannes. En, net als de hoofdpersoon van Une saison en France, ook zélf een Afrikaanse vluchteling in Frankrijk.

Hoe introduceer je Mahamat-Saleh Haroun? Hij is een van de meest vooraanstaande filmmakers van de Afrikaanse cinema, bezuiden de Sahara. Zijn Dry Season won de Speciale Juryprijs in Venetië; Un homme qui crie de Juryprijs in Cannes. Een statuur die hem onlangs een kortdurend ministerschap van Cultuur van zijn thuisland Tsjaad opleverde (hij moest na een jaar alweer vertrekken toen hij weigerde een lijst van stakende ambtenaren op te stellen).

Haroun werkt, net als veel andere belangrijke filmmakers van Franstalig Afrika, al jarenlang vanuit Frankrijk. Dat is misschien, in het kader van Une saison en France, wel de meest relevante introductie: ook Haroun zelf was, net als zijn welwillende, maar ploeterende hoofdpersoon, ooit een Afrikaanse oorlogsvluchteling in Frankrijk.

Haroun ontvluchtte begin jaren tachtig de burgeroorlog in Tsjaad. Zijn hoofdpersoon in Une saison en France (gespeeld door Eriq Ebouaney) is met twee jonge kinderen gevlucht vanuit Bangui, hoofdstad van de eveneens in burgeroorlog verkerende Centraal-Afrikaanse Republiek, naar Frankrijk en vindt daar, wachtend op de uitslag van zijn asielprocedure, een baantje op de markt en liefde bij een Poolse immigrant (gespeeld door Sandrine Bonnaire).

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

  • Stills uit Une saison en France

    Stills uit Une saison en France

Is Une saison en France gebaseerd op ware gebeurtenissen?

“Het begon met een krantenbericht over een vluchteling die, omdat zijn asielaanvraag was afgewezen, naar de Nationale Rechtbank van Asiel ging in Montreuil, vlakbij Parijs, en zichzelf in brand stak. Dat herinnerde me aan mijn eigen geschiedenis, want zoals u weet, ben ik in 1982 ook als vluchteling in Frankrijk gearriveerd. En dus besloot ik dit verhaal over migranten te vertellen – omdat ik er zelf één ben.”

Was uw eigen situatie vergelijkbaar met wat we in de film zien? Het wachten, de onzekerheid?

“Nee het was toch anders. De afgelopen dertig jaar is het discours over vluchtelingen verschoven. Het staat nu centraal in de Europese politiek en de vluchteling is steeds meer de zondebok geworden. Als zwakkeren van de samenleving krijgen ze overal de schuld van. In mijn tijd was de situatie minder ingewikkeld.”

Richt u zich daarom juist op een individu?

“Inderdaad. Ik wilde kijken naar het persoonlijke leven van een vluchteling. Er bestaat een bepaalde Franse en Europese cinema, die de migrant of vluchteling verbeeldt als ‘de ander’. Maar ik wilde ze op een gelijkwaardige manier in beeld brengen, om ze hun menselijkheid terug te geven. Zodat de kijker zich met hen verbonden kan voelen. Ja, vluchtelingen hebben persoonlijke problemen, maar wie heeft die niet? Zo’n speelfilm wilde ik maken, over hun dagelijks leven, omdat ik die zelf nog nooit had gezien.”

Ik besloot dit verhaal over migranten te vertellen omdat ik er zelf één ben.” – Mahamat-Saleh Haroun

Is dat ook de reden dat u bijna niets laat zien van de procedurele kant van de asielaanvraag? Dat is iets wat je in een film als deze namelijk wel verwacht.

“Ik wilde niet een verhaal vertellen met: oké mensen, hier hebben we wat witte mensen achter bureaus en die zijn slecht. Dat is te makkelijk, nietwaar? Ik wilde het verhaal zo vertellen, dat iedereen kon meeleven. Iedereen weet dat je, als je een probleem hebt met Justitie in Frankrijk, door het systeem kapotgemaakt kan worden. Ook als je Frans bent, ook als je wit bent. Ik wilde dat algemene gevoel overdragen en daarom wilde ik het systeem juist géén gezicht geven. Overigens wil ik benadrukken dat mijn personages géén illegalen zijn – ze hebben tijdelijke papieren en wachten op de uitslag van hun asielverzoek.”

Dat wachten, dat laat u ook zien.

“Ik wilde het psychologische effect laten zien van wachten. Van het feit dat je niet langer zelf je lot in handen hebt. Dat is iets waar mensen te weinig bij stilstaan.”

Ondertussen heeft hij moeite openhartig te zijn tegenover zijn geliefde.

“Ook dat heeft te maken met de psychologische staat van een vluchteling. Ze weten dat ze mentaal niet stabiel zijn en vragen zich af: is dit wel echte liefde? Of zijn ze alleen maar zwak en behoeftig? Bovendien weten ze dat ze sociaal gezien een probleem zijn. Hij wil deze vrouw niet opzadelen met zijn verhaal, zijn herinneringen. Hij denkt: als ik morgen het land uitgegooid word, dan wil ik niet te veel aan haar verbonden zijn. Het levert een soort geestesziekte op, waaraan hij lijdt.”

Ik wilde het psychologische effect laten zien van wachten. Van het feit dat je niet langer zelf je lot in handen hebt.” – Mahamat-Saleh Haroun

Tegelijkertijd bespeur ik bij hem trots. Hij verzwijgt dingen om haar niet te kwetsen, maar ook omdat hij in zijn thuisland, als leraar, echt iets voorstelde en hij dat beeld wil hooghouden.

“Absoluut. Dat is hij kwijtgeraakt en dat is een deel van zijn waardigheid. Trots en waardigheid, dat is in zekere zin hetzelfde. Ook vluchtelingen willen met respect benaderd worden. En niet altijd met die andere blik bekeken worden.”

De twee kinderen van de asielzoeker spelen een bijzondere rol. Zij geven vaak ontbrekende informatie, in voice-over, waarvoor ze eigenlijk te jong zijn. Waarom koos u daarvoor hun stem?

“De eerste generatie migranten, die is bezig met overleven. Ze nemen elk baantje aan met als enige doel in hun leven iets op te bouwen voor de familie. Dan komt de tweede generatie, dat worden de archivarissen. Zij worden filmmakers, schrijvers en journalisten en gaan de verhalen vertellen waarvoor hun ouders zelf geen tijd hadden.”

Dus eigenlijk zijn dat stemmen uit de toekomst?

“Absoluut. Want het gaat een migrant om méér dan het krijgen van papieren. Het gaat erom ergens herinneringen op te bouwen. Want als we herinneringen aan hen hebben, kunnen we niet doen alsof ze er niet waren.”

Une saison en France ging dit jaar op IFFR in Nederlandse premiere en draait vanaf 5 april 2018 in de landelijke bioscopen.

Photo in header: Photo: Bram Belloni. Interview: Kees Driessen.