Verhalen

De opkomst van de zwarte Braziliaanse cinema

Na Black Rebels in 2017 en Pan-African Cinema Today (PACT) in 2018 is Soul in the Eye het derde programma dat zich concentreert op belangrijke ontwikkelingen in de pan-Afrikaanse cinema. Ditmaal richten we ons op Brazilië, de grootste Afrikaanse diaspora-gemeenschap ter wereld, en verbinden we de recente opleving van zwarte Braziliaanse films met het pionierswerk van acteur, producent, regisseur en filmactivist Zózimo Bulbul (1937-2013).

De korte film Soul in the Eye, de internationale titel van Alma no olho uit 1973, die is geschreven en geregisseerd door Zózimo Bulbul en waarin hij zelf ook acteert, is een mijlpaal in de zwarte Braziliaanse cinema. De film van elf minuten is geïnspireerd op het boek Soul on Ice van Black Panther Eldrige Cleaver en is opgedragen aan John Coltrane. Het was Bulbul’s debuut als filmmaker en is een van de belangrijkste voorbeelden voor zwarte filmmakers na hem. De in Rio de Janeiro geboren en getogen Bulbul begon zijn carrière begin jaren zestig als acteur in het Cinema Novo-tijdperk. Na Alma no olho maakte hij nog zeven korte films en één speelfilm, Abolição, een indrukwekkende documentaire ter gelegenheid van het eeuwfeest van de afschaffing van de slavernij in Brazilië.

Bruggen bouwen

Bulbul was een onvermoeibare pan-Afrikaanse activist, die zich verzette tegen het uitwissen van Afrikaanse en uit Afrika afkomstige culturen in de Braziliaanse film- en televisiewereld. In 2007 richtte hij het Centro Afro Carioca de Cinema op, een gemeenschap van quilombo (marrons) in het hart van Rio de Janeiro en zette hij ‘Encontro de Cinema Negro – Brasil, África e Caribe’ op, het eerste en tot nu toe grootste zwarte-filmfestival in Latijns-Amerika. Met dit festival en de samenwerking met Fespaco, het pan-Afrikaanse film- en televisiefestival in Ouagadougou in Burkina Faso verbond Bulbul de Afrikaanse cinema’s met de diaspora-cinema’s en bouwde hij wereldwijd bruggen tussen zwarte filmmakers.

Naast Bulbul’s nalatenschap is de opkomst van deze generatie filmmakers ook een gevolg van het positieve minderhedenbeleid van Brazilië tussen 2003 en 2016. Dat beleid was gericht op inclusief onderwijsbeleid en het oprichten van nieuwe filmscholen buiten de grote steden. Al deze ontwikkelingen hebben geleid tot een sterke opkomst van de zwarte Braziliaanse cinema in de afgelopen jaren. Programmeurs Peter van Hoof en Tessa Boerman grepen deze positieve ontwikkeling aan en nodigden Janaína Oliveira uit als gastprogrammeur. Oliveira werkte samen met Bulbul als onderzoeker in de begintijd van zijn Centro Afro Carioca de Cinema en de afgelopen tien jaar deed ze onderzoek naar en programmeerde ze Afrikaanse films en zwarte-diaspora-films. Als programmeur van Encontro de Cinema Negro is ze een sleutelfiguur in het promoten van zwarte Braziliaanse films in Brazilië en daarbuiten.

Verfrissende verhalen

Het Soul in the Eye-filmprogramma toont naast een selectie uit Bulbul’s werk ook nieuwe films van filmmakers uit heel Brazilië. Een van de speelfilms is André Novais Oliveira’s tweede lange film, Temporada, waarin hij de nuances van het dagelijks leven opnieuw scherp weet vast te leggen. Regisseurs Glenda Nicácio en Ary Rosa keren na hun bekroonde Café com canela (IFFR 2018) terug met het verontrustende en confronterende Ilha. Naast speelfilms geeft Soul in the Eye ook een beeld van de hedendaagse zwarte Braziliaanse korte films, met ruim twintig korte films die zijn gemaakt tussen 2014 en 2019. Een daarvan is Nada een korte film van Gabriel Martins Alves, die dit jaar is genomineerd voor een Tiger Award met zijn speelfilm No coração do mundo. Elk van de vijf thematische kortefilmcompilaties wordt voorafgegaan door een werk van Bulbul en behandelt een specifiek historisch probleem in het leven van zwarten in Brazilië. Deze innovatieve films verzetten zich tegen die situaties, overstijgen deze of proberen ze te herscheppen.

Deze nalatenschap was de aanzet tot een breed palet aan verfrissende verhalen, van het diepmenselijke, in films over het alledaagse zwarte Braziliaanse leven (Eu, minha mãe e Wallace, O dia de Jerusa) en het vinden van je eigen postkoloniale identiteit (Quantos eram pra tá?, Pattaki) tot verhalen over het overleven van geweld door middel van genegenheid (BR3, Rainha). Dit is een nieuwe generatie filmmakers die geschiedenis schrijft door hun films zelf te schrijven, produceren en regisseren, hun auteurschap te verkennen en bij te dragen aan de diversiteit van filmische verhalen over menselijke ervaringen. Zózimo Bulbul zei het na zijn eerste bezoek aan Fespaco in Ouagadougou zo:

“Daar ontdekte ik dat de Afrikaan die de orale cultuur beschermt van cinema houdt omdat het een sociale vorm van integreren is, in tegenstelling tot literatuur, die veel individualistischer is. Afrikaanse filmmakers zijn echte griotten, wijzen die verhalen vertellen aan mensen. Dat doen wij hier ook, met respect voor onze tijd, onze kleuren en onze muziek.”

Bulbul zou dat zelf nooit meemaken in Brazilië, maar kon het zich wel voorstellen door de ziel in het oog te zien.

Photo in header: Still: Alma no olho